سلامت کودک فقط به عدد روی ترازو یا نتیجه یک معاینه پزشکی خلاصه نمی‌شود، خواب کافی، تحرک، تغذیه مناسب، بازی، ارتباط با همسالان و زمانی که در کنار خانواده می‌گذراند، همه قطعات پازل رشد سالم او هستند. شاید به همین دلیل، توجه به سلامت کودکان بیش از آنکه به خرید وسایل گران‌قیمت یا ثبت‌نام در کلاس‌های مختلف نیاز داشته باشد، به تغییر چند عادت ساده در زندگی روزمره خانواده وابسته باشد، سفره‌ای سالم‌تر، زمان کمتر مقابل صفحه نمایش، بازی و تحرک بیشتر و گفت‌وگویی که کودک در آن احساس کند دیده و شنیده می‌شود.
روز جهانی کودک می‌تواند تلنگری برای بزرگ‌ترها باشد تا کودکی را فقط در قامت دانش‌آموزی که باید درس بخواند نبینند. کودکان به دویدن، بازی کردن، خندیدن، خواب آرام، غذای سالم و حضور واقعی والدین نیاز دارند، نیازهایی ساده که شاید در هیاهوی زندگی امروز فراموش شوند، اما نقش آنها در ساختن سلامت جسم و روان نسل آینده، ساده و کوچک نیست.
یک متخصص کودکان و نوزادان در گفت‌وگو، با اشاره به تغییر سبک زندگی به عنوان یکی از مهم‌ترین چالش‌های سلامت کودکان امروز، گفت: ترکیبی از کم‌تحرکی، تغذیه نامناسب، مصرف فست‌فودها و نوشیدنی‌های شیرین، وابستگی به تبلت و کامپیوتر و کاهش تعاملات واقعی، از مهم‌ترین مسائلی است که کودکان امروزی با آن مواجه هستند.
دکتر آرمین قهرمانزاده اظهار کرد: این عوامل در مجموع می‌توانند موجب افزایش چاقی در کودکان، اختلالات خواب، مشکلات روانی مانند اضطراب و کاهش مهارت‌های اجتماعی از جمله توانایی برقراری ارتباط با همسالان شوند و در کنار این مشکلات، دسترسی نابرابر به خدمات درمانی نیز از چالش‌های جدی حوزه سلامت کودکان است.
وی درباره شایع‌ترین مشکلاتی که کودکان در شرایط کنونی با آن به پزشک مراجعه می‌کنند، افزود: در این مدت، اضافه‌وزن و چاقی کودکان، اختلالات خواب، اختلالات اضطرابی، پرخاشگری و مشکلات تمرکز بیشتر مورد توجه قرار گرفته است. همچنین مشکلات مرتبط با آلودگی هوا و تغذیه از جمله آسم و آلرژی، مشکلات بینایی ناشی از استفاده بیش از حد از تبلت و کامپیوتر و دردهای عضلانی ـ اسکلتی ناشی از کم‌تحرکی و نشستن‌های طولانی‌مدت نیز دیده می‌شود.
وی ادامه داد: سبک زندگی جدید با کاهش بازی‌های حرکتی، افزایش مصرف قند و چربی در رژیم غذایی کودکان و افزایش استفاده از تبلت و کامپیوتر، به شکل مستقیمی بر زندگی روزمره و سلامت کودکان اثر گذاشته است.
تبلت و فست‌فود، دو ضلع سبک زندگی پرخطر کودکان
این متخصص کودکان و نوزادان با اشاره به پیامدهای استفاده طولانی‌مدت کودکان از موبایل، تبلت و تلویزیون، گفت: اگر بخواهیم این آثار را دسته‌بندی کنیم، نخستین اثر آن جسمی است، به طوری که کم‌تحرکی، چاقی، درد مفاصل، گردن و کمر و ضعف عضلات از جمله مشکلاتی هستند که می‌توانند در پی این سبک زندگی ایجاد شوند.
قهرمانزاده افزود: استفاده از این وسایل از نظر خواب نیز مشکلاتی ایجاد می‌کند، نور آبی که از تبلت، کامپیوتر و موبایل ساطع می‌شود، ترشح ملاتونین در مغز را مختل کرده و می‌تواند موجب دیر خوابیدن کودکان، بیداری‌های مکرر در طول خواب و در نهایت خواب بی‌کیفیت شود.
وی با اشاره به پیامدهای بینایی استفاده بیش از حد از وسایل الکترونیکی، اظهار کرد: نزدیک‌بینی، خشکی چشم و خستگی چشم از جمله عوارض بینایی هستند که ممکن است در اثر استفاده طولانی‌مدت از این وسایل ایجاد شوند.
این متخصص کودکان و نوزادان ادامه داد: از نظر روانی نیز متأسفانه اضطراب، افسردگی، کاهش مهارت‌های اجتماعی و حتی در برخی موارد اعتیاد به بازی و فضای مجازی در کودکان دیده می‌شود.
وی در خصوص میزان استفاده مجاز کودکان از وسایل الکترونیکی نیز گفت: به طور کلی توصیه می‌شود کودکان زیر دو سال اصلاً از کامپیوتر و موبایل استفاده نکنند، کودکان دو تا پنج سال حداکثر روزانه یک ساعت و با نظارت والدین از این وسایل استفاده داشته باشند و برای کودکان بالای شش سال نیز حداکثر دو ساعت استفاده در روز توصیه می‌شود.
پایش رشد کودک باید از بدو تولد آغاز شود
قهرمانزاده درباره سن حساسیت والدین نسبت به سلامت کودکان و علائمی که نیازمند مراجعه به پزشک است، گفت: این موضوع بسیار گسترده است، اما به طور کلی حساسیت والدین باید از بدو تولد کودک آغاز شود و پایش رشد از نظر وزن، قد و دور سر در هر مراجعه به پزشک مورد توجه قرار گیرد.
وی افزود: برخی علائم هشدار نیز وجود دارد که باید مورد توجه قرار گیرد، برای مثال، عدم تناسب توانایی‌های حرکتی کودک با سن او می‌تواند یک علامت خطر باشد. انتظار داریم کودک در حدود ۹ ماهگی بنشیند و در حدود ۱۸ ماهگی راه برود و اگر این مراحل اتفاق نیفتد، لازم است توجه بیشتری به وضعیت کودک داشته باشیم.
این متخصص کودکان و نوزادان ادامه داد: از سوی دیگر، اگر کودک را صدا بزنید و به صدا پاسخ ندهد یا به صدای والدین توجه نکند، ممکن است این مسئله مشکلات شنوایی را مطرح کند. تأخیر گفتار، ناتوانی در ادای صحیح کلمات، کاهش یا توقف رشد، تشنج، بی‌حالی شدید، تب طولانی یا بیماری‌هایی که نیازمند بررسی بیشتر هستند نیز از جمله مواردی است که باید در پایش سلامت کودک مورد توجه قرار گیرد.
شش تا هشت بار سرماخوردگی در سال برای کودکان مهدکودکی و مدرسه‌ای طبیعی است
قهرمانزاده درباره ضعف سیستم ایمنی و سرماخوردگی‌های مکرر در کودکان نیز اظهار کرد: کودکان در سنین مهدکودک و مدرسه معمولاً سالانه شش تا هشت بار دچار سرماخوردگی می‌شوند که این میزان می‌تواند طبیعی باشد، چرا که سیستم ایمنی آنها در حال بلوغ است و با ویروس‌ها و باکتری‌های مختلف در تماس قرار می‌گیرند؛ بنابراین معمولاً نیازی به نگرانی وجود ندارد.
وی افزود: با این حال، اگر عفونت‌های شدید یا عفونت‌هایی که نیازمند بستری هستند رخ دهد، رشد کودک متوقف شده باشد یا عفونت‌های غیرطبیعی در کودک ایجاد شود، لازم است از نظر نقص ایمنی مورد بررسی قرار گیرد.
کم‌خوابی، تهدیدی برای رشد، تمرکز و سلامت کودکان
این متخصص کودکان و نوزادان با اشاره به پیامدهای کم‌خوابی در کودکان، گفت: اختلالات رشدی، کاهش تمرکز و یادگیری، تحریک‌پذیری، پرخاشگری، چاقی، ضعف سیستم ایمنی و حتی مشکلات رفتاری از جمله عوارض کم‌خوابی در سنین مختلف هستند.
قهرمانزاده درباره میزان خواب مورد نیاز کودکان نیز اظهار کرد: نیاز کودکان به خواب با توجه به سن متفاوت است، به طوری که نوزادان تا سه ماهگی باید حدود ۱۴ تا ۱۷ ساعت در روز بخوابند. در چهار تا ۱۲ ماهگی این میزان به حدود ۱۲ تا ۱۶ ساعت می‌رسد و در یک تا دو سالگی، ۱۱ تا ۱۴ ساعت خواب برای کودک کافی است.
وی ادامه داد: کودکان سه تا پنج سال به حدود ۱۰ تا ۱۳ ساعت خواب نیاز دارند و در سنین شش تا ۱۲ سال این میزان به حدود ۹ تا ۱۲ ساعت می‌رسد. نوجوانان ۱۳ تا ۱۸ سال نیز به حدود هشت تا ۱۰ ساعت خواب در شبانه‌روز نیاز دارند.
هیچ تبلت و کلاسی جای ارتباط واقعی والدین با کودک را نمی‌گیرد
قهرمانزاده با توصیه به والدین گفت: مهم‌ترین توصیه من این است که والدین با کودک خود وقت بگذرانند، نه اینکه فقط در کنار او باشند، بلکه واقعاً و به صورت واقعی با او هم‌بازی شوند، با او صحبت کنند و به او توجه داشته باشند.
وی تأکید کرد: هیچ اپلیکیشن، اسباب‌بازی، تبلت، موبایل یا کلاس آموزشی نمی‌تواند جای والدین را برای کودک بگیرد و برقراری یک ارتباط سالم از سوی والدین، چه از نظر جسمی و چه از نظر روانی و اجتماعی، برای کودک ضروری است.
فتح‌اله پورعلی، مدیر گروه بهبود تغذیه مرکز بهداشت آذربایجان شرقی در گفت‌وگو، با اشاره به اهمیت تغذیه کودکان، به‌ویژه کودکان زیر ۶ سال، گفت: همانند بزرگسالان، اگر تغذیه سالم نباشد، کودک نیز ممکن است دچار سوءتغذیه شود. سوءتغذیه تنها به کمبود غذا محدود نمی‌شود و کمبود برخی مواد مغذی و ویتامین‌ها نیز می‌تواند از انواع سوءتغذیه باشد.
وی افزود: از آنجا که کودکان در دوران رشد قرار دارند، در سنین مختلف رشد مغزی و جسمی آنها اهمیت دارد و به همین دلیل تغذیه سالم و مناسب در این دوره از اهمیت و ارزش ویژه‌ای برخوردار است.
ذائقه کودکان در سال‌های نخست زندگی شکل می‌گیرد
مدیر گروه بهبود تغذیه مرکز بهداشت آذربایجان شرقی، ذائقه‌سازی را یکی دیگر از موضوعات مهم در تغذیه کودکان عنوان کرد و گفت: هر اندازه تغذیه کودک در دوران کودکی سرشار از مواد غذایی چرب، شیرین و شور باشد، معمولاً این عادت غذایی در آینده نیز تکرار خواهد شد.مدیریت تغذیه کودکان معمولاً بر عهده مادران است و اینکه مادر کودک را به کدام سمت سوق دهد، می‌تواند در شکل‌گیری عادت‌های غذایی او در آینده مؤثر باشد.
پورعلی با اشاره به نگرانی برخی مادران از کم‌غذایی کودکان در حدود سه سالگی، اظهار کرد: برخی مادران بعد از سه سالگی از اینکه کودکشان غذا نمی‌خورد، شکایت دارند، در حالی که در این دوره رشد کودک کندتر و یکنواخت‌تر شده و نیاز غذایی او نیز کاهش پیدا می‌کند، بنابراین والدین نباید بیش از اندازه نسبت به این موضوع حساس باشند.
وی افزود: تا زمانی که وزن کودک عقب نمانده و روند رشد او مطابق نمودار رشد باشد، جای نگرانی وجود ندارد، اما اگر رشد کودک در نمودار کمتر از حد مورد انتظار باشد، می‌تواند به عنوان سوءتغذیه یا اختلال رشد مورد توجه قرار گیرد.
مراقب چاقی کودکان باشیم
مدیر گروه بهبود تغذیه مرکز بهداشت آذربایجان شرقی با تأکید بر ضرورت توجه به چاقی کودکان، گفت: باید مراقب باشیم در این گروه سنی چاقی اتفاق نیفتد. آگهی‌های بازرگانی در رسانه‌های مختلف و فضای مجازی می‌توانند بر کودکان تأثیرگذار باشند و معمولاً کودکان جذب تبلیغات بازرگانی می‌شوند، ضمن اینکه گاهی این تبلیغات از نظر روانشناختی به گونه‌ای طراحی شده‌اند که تأثیر بیشتری بر کودکان داشته باشند.
پورعلی با اشاره به ضرورت افزایش مصرف میوه و سبزی در کودکان، گفت: باید مصرف میوه و سبزی را در کودکان افزایش دهیم و از روش‌های مختلف استفاده کنیم تا کودکان به مصرف بیشتر این مواد غذایی تشویق شوند.
وی در خصوص مصرف گوشت نیز اظهار کرد: بین گوشت قرمز و سفید تفاوتی از نظر توصیه تغذیه‌ای وجود ندارد و توصیه می‌کنیم مادران برای کودکان از انواع گوشت استفاده کنند و آنها را به مصرف گوشت‌های مختلف تشویق کنند.
مصرف لبنیات و محدود کردن تنقلات در کودکان
مدیر گروه بهبود تغذیه مرکز بهداشت آذربایجان شرقی، لبنیات را یکی دیگر از گروه‌های غذایی مهم در تغذیه کودکان دانست و گفت: معمولاً مصرف شیر و لبنیات در کودکان کمتر از میزان مورد نیاز است و باید کودکان را به مصرف بیشتر لبنیات تشویق کنیم.
وی با اشاره به مصرف بالای تنقلات در میان کودکان، افزود: نمی‌توان تنقلات را به طور کامل حذف کرد، اما باید مصرف آن را محدود کنیم، چراکه مصرف تنقلات می‌تواند در شکل‌گیری رفتارهای تغذیه‌ای ناسالم، چاقی و پوسیدگی دندان‌ها تأثیرگذار باشد.
پورعلی ادامه داد: مصرف شیرینی و شکلات نیز در این سن باید کاهش پیدا کند و نباید معده کودکان را با شیرینی و شکلات پر کنیم، چراکه با این کار فضای کافی برای مصرف مواد غذایی مانند میوه و سبزی باقی نمی‌ماند.
وی تأکید کرد: اصل مهم در تغذیه سالم، تنوع و تعادل غذایی است. منظور از تعادل این است که انواع گروه‌های غذایی به اندازه مناسب مصرف شوند و تنوع نیز به این معناست که کودک همیشه از یک نوع غذا استفاده نکند، بلکه در رژیم غذایی او تنوع ایجاد شود.
تغذیه انحصاری با شیر مادر تا شش ماهگی
مدیر گروه بهبود تغذیه مرکز بهداشت آذربایجان شرقی با اشاره به تغذیه تکمیلی و تغذیه کودکان زیر یک سال، گفت: از بدو تولد تا شش ماهگی توصیه بر تغذیه انحصاری با شیر مادر است و در این دوره، استفاده از شیر مادر باید در اولویت قرار گیرد.در سیستم بهداشتی، معمولاً دو نوع مکمل برای این کودکان مورد نیاز است که یکی مکمل ویتامین A +D یا مولتی‌ویتامین است که از سه تا پنج روزگی کودک آغاز می‌شود و تا ۲۴ ماهگی، روزانه ۲۵ قطره به کودک داده می‌شود.
پورعلی ادامه داد: مکمل دیگر، قطره آهن است که از شش ماهگی و همزمان با آغاز تغذیه تکمیلی شروع می‌شود در صورت وجود مشکلات خاص، ممکن است مصرف آن تا ۲۴ ماهگی ادامه پیدا کند.
وی با اشاره به نگرانی برخی مادران درباره تأثیر قطره آهن بر دندان کودکان، اظهار کرد: مادران معمولاً از اینکه قطره آهن دندان کودکان را خراب می‌کند، گلایه دارند، اما خوشبختانه در سیستم بهداشتی از قطره آهن لیپوزومال استفاده می‌شود که ترکیبات آن به گونه‌ای طراحی شده تا آسیب‌زا برای دندان نباشد.
پورعلی با اشاره به میزان مصرف شیر مادر در کودکان، گفت: گاهی نیاز نیست والدین بیش از اندازه پیگیر میزان شیر خوردن کودک باشند. معیار تشخیص اینکه مقدار شیر مادر برای کودک کافی است یا نه، بررسی نمودار رشد است و اگر رشد کودک به خوبی پیش برود، نشان می‌دهد نیازهای او از طریق شیر مادر تأمین می‌شود.
وی افزود: از شش ماهگی به بعد، غذای تکمیلی برای کودک آغاز می‌شود، اما در این ماه‌ها غذای کمکی در کنار شیر مادر قرار دارد و همچنان غذای اصلی کودک شیر مادر است.
مدیر گروه بهبود تغذیه مرکز بهداشت آذربایجان شرقی اظهار کرد: فعالیت کودکان و نوزادان در این سنین زیاد است و به همین دلیل نیازهای غذایی آنها نیز بیشتر است و سرعت رشد آنها نیز بالاتر خواهد بود.
غذای کمکی باید مغذی باشد، نه صرفاً حجم‌دهنده
وی با اشاره به حجم کوچک معده کودکان گفت: از آنجا که حجم معده کودکان کوچک است، نباید با غذاهای رقیق که ارزش غذایی بالایی ندارند، معده آنها را پر کنیم، بلکه باید غذاهای ارزشمند، مقوی و مغذی در اختیار کودکان قرار گیرد تا نیازهای آنها پاسخ داده شود.
پورعلی درباره پیامدهای شروع زودهنگام غذای کمکی نیز اظهار کرد: اگر غذای کمکی در کودکان زودتر از زمان مناسب شروع شود، ممکن است کودک دچار اسهال شود، چراکه دستگاه گوارش او هنوز توانایی پذیرش برخی غذاها را ندارد. همچنین یکی دیگر از مشکلات شروع زودهنگام غذای کمکی، احتمال بروز حساسیت غذایی در کودکان است.
وی ادامه داد: در صورت شروع زودهنگام غذای کمکی، ممکن است تمایل کودک به شیر مادر نیز کاهش پیدا کند و از سوی دیگر، دیر شروع کردن غذای کمکی نیز می‌تواند مشکلاتی ایجاد کند، بنابراین رعایت زمان مناسب در آغاز تغذیه تکمیلی اهمیت دارد.
سوءتغذیه پنهان و عیان در کودکان
مدیر گروه بهبود تغذیه مرکز بهداشت آذربایجان شرقی با تأکید بر اهمیت پیشگیری از سوءتغذیه، به‌ویژه در کودکان زیر پنج سال، گفت: تغذیه در این سن باید به گونه‌ای باشد که از کمبودهای تغذیه‌ای و سوءتغذیه پیشگیری شود.
وی افزود: سوءتغذیه به دو نوع پنهان و عیان تقسیم می‌شود. در سوءتغذیه عیان، مواردی مانند لاغری و کمبود وزن و همچنین کوتاه‌قدی قابل مشاهده است و برای ارزیابی سوءتغذیه از سه شاخص استفاده می‌شود که عمدتاً به وزن و قد کودک مربوط است و در برخی کودکان نیز در ظاهر قابل مشاهده خواهد بود.
پورعلی با اشاره به وجود هر دو نوع سوءتغذیه در جامعه، اظهار کرد: متأسفانه هر دو نوع سوءتغذیه در جامعه وجود دارد و در جامعه امروز، کمبود آهن، کلسیم، روی و برخی ویتامین‌ها نیز از جمله مشکلات تغذیه‌ای مطرح در میان افراد و به‌ویژه کودکان است.
منبع:ایسنا
