چای به‌عنوان یکی از محصولات مهم کشاورزی شمال کشور، علاوه بر نقش اقتصادی در معیشت هزاران خانوار، جایگاه ویژه‌ای در سبد مصرفی ایرانیان دارد. با این حال، صنعت چای ایران سال‌هاست با چالش‌هایی همچون خرد بودن اراضی کشاورزی، افزایش هزینه‌های تولید، ضعف در بازاریابی و وابستگی بازار به واردات روبه‌روست. در این میان، اختلاف قابل توجه میان قیمت چای صادراتی ایران و چای وارداتی، پرسش‌هایی را درباره صرفه اقتصادی تجارت این محصول و ضرورت بازنگری در سیاست‌های تولید، واردات و صادرات مطرح کرده است؛ موضوعی که با توجه به ظرفیت‌های چای ایرانی برای حضور در بازارهای داخلی و بین‌المللی، اهمیت بیشتری پیدا میکند.
ابوذر رضاییان – تولیدکننده و کارشناس ارشد چای ایرانی ، با اشاره به وضعیت تولید و تجارت چای در کشور اظهار کرد: چای ایرانی در حال حاضر با قیمت حدود یک‌ونیم تا دو دلار به ازای هر کیلوگرم صادر می‌شود، در حالی که قیمت هر کیلوگرم چای وارداتی حدود پنج تا ۶ دلار است. با توجه به اینکه تولید داخل کفاف مصرف کشور را نمی‌دهد، صادرات با قیمت‌های فعلی به‌صرفه نیست و باید زمینه حضور چای ایرانی در بازارهای صادراتی با ارزش افزوده بالاتر فراهم شود.
وی در ارزیابی وضعیت تولید چای در سال ۱۴۰۵ گفت: شرایط آب‌وهوایی امسال برای تولید چای مطلوب بوده و میزان برداشت برگ سبز نسبت به سال گذشته حدود ۱۷ درصد افزایش یافته است. این افزایش برداشت، رشد تولید چای خشک را نیز به دنبال داشته و با توجه به آغاز چین چهارم، در صورت تداوم شرایط مساعد جوی، امکان افزایش بیشتر تولید وجود دارد.
نیاز سالانه کشور به ۶۳ هزار تن چای می‌رسد
این کارشناس صنعت چای با اشاره به کاهش مصرف سرانه چای در کشور بیان کرد: مصرف سرانه چای که پیش از این حدود یک کیلو و ۳۰۰ گرم در سال بود، اکنون به حدود ۷۰۰ گرم رسیده است. بر این اساس، با در نظر گرفتن جمعیت حدود ۹۰ میلیون نفری، نیاز سالانه کشور به چای حدود ۶۳ هزار تن برآورد می‌شود، در حالی که میزان تولید داخلی حدود ۳۰ هزار تن است.
رضاییان با بیان اینکه کسری چای مورد نیاز کشور حدود ۳۵ هزار تن است، افزود: این میزان کمبود باید از طریق واردات تامین شود، اما واردات زمانی می‌تواند نقش مکمل تولید داخلی را ایفا کند که متناسب با نیاز واقعی بازار انجام شود. بهتر است واردات چای عمدتا برای نیمه دوم سال و پس از پایان فصل تولید برنامه‌ریزی شود تا ضمن تامین نیاز مصرف‌کنندگان، از وارد شدن آسیب به تولیدکنندگان داخلی جلوگیری شود. میزان واردات نباید به اندازه‌ای باشد که بازار چای داخلی را تحت تاثیر قرار دهد و از سوی دیگر، محدودیت بیش از حد واردات نیز نباید موجب کمبود عرضه و افزایش قیمت برای مصرف‌کنندگان شود.
برای تولید هر کیلو چای خشک، پنج کیلو برگ سبز مصرف می‌شود
این تولیدکننده درباره میزان استحصال چای خشک از برگ سبز توضیح داد: در شرایط معمول، از هر چهار کیلو و ۴۰۰ گرم برگ سبز، یک کیلوگرم چای خشک تولید می‌شود، اما در شرایط فعلی، به دلیل افت کیفیت برگ سبز و رعایت‌نشدن کامل اصول برداشت در برخی باغ‌ها، برای تولید هر کیلوگرم چای خشک به حدود پنج کیلوگرم برگ سبز نیاز است.
رضاییان هزینه تمام‌شده تولید هر کیلوگرم چای خشک را حدود ۲۸۰ تا ۳۲۰ هزار تومان اعلام کرد و گفت: افزایش هزینه‌های تولید، بسته‌بندی، دستمزد نیروی انسانی و حامل‌های انرژی، بهای تمام‌شده چای را افزایش داده است. در سال‌های اخیر، قیمت تضمینی خرید برگ سبز چای نیز افزایش یافته و در برخی سال‌ها این افزایش به ۵۰ درصد رسیده است، اما همچنان هزینه‌های کشاورزان به‌طور کامل پوشش داده نمی‌شود.
وی با اشاره به نقش خرده‌مالکی در افزایش هزینه‌های تولید افزود: باغ چایی که به‌درستی نگهداری شود و عملیات هرس، کوددهی و سایر اقدامات مربوط به داشت در آن به‌موقع انجام گیرد، در شرایط مطلوب می‌تواند سالانه حدود ۱۴ تا ۱۵ تن برگ سبز در هر هکتار محصول تولید کند. در مقابل، رسیدگی‌نکردن به باغ‌ها موجب کاهش عملکرد و در نتیجه افت درآمد کشاورزان می‌شود. خرده‌مالکی و نبود توجیه اقتصادی برای نگهداری برخی باغ‌ها را از عوامل رهاشدن آن‌ها است؛ با این حال، تسهیلات صندوق حمایت از توسعه چای و حمایت‌های سازمان چای طی سال‌های اخیر توانسته تا حدودی انگیزه کشاورزان را برای ادامه فعالیت افزایش دهد.
صادرات چهار هزار تن چای ایرانی با قیمت پایین
رضاییان با اشاره به وضعیت صادرات چای گفت: بر اساس آمار موجود، حدود چهار هزار تن از چای تولیدشده در سال جاری صادر شده است. مقاصد صادراتی چای ایران عمدتاً کشورهای حوزه کشورهای مستقل مشترک‌المنافع (CIS) و کشورهای حاشیه دریای خزر هستند که این محصول با قیمت حدود یک‌ونیم تا دو دلار به ازای هر کیلوگرم به آن‌ها صادر می‌شود و این در حالی است که چای خارجی با قیمت حدود پنج تا ۶ دلار به ازای هر کیلوگرم وارد کشور می‌شود. از آنجا که تولید داخلی پاسخگوی نیاز مصرف نیست، بخشی از چای صادرشده باید از طریق واردات جایگزین شود؛ موضوعی که با توجه به محدودیت منابع ارزی کشور، از نظر اقتصادی قابل تأمل است.
این تولیدکننده با تاکید بر ضرورت بازنگری در سیاست‌های صادراتی چای تصریح کرد: صادرات زمانی می‌تواند برای کشور مزیت اقتصادی داشته باشد که محصول ایرانی با ارزش افزوده مناسب در بازارهای خارجی عرضه شود. چای ایرانی به دلیل ویژگی‌هایی همچون خلوص و استفاده‌نشدن از رنگ، اسانس و افزودنی‌های غیرطبیعی، ظرفیت حضور در بازارهای باارزش‌تر از جمله بازار اروپا را دارد. اگر بتوان چای ایرانی را با قیمت ۱۰ تا ۱۲ دلار به ازای هر کیلوگرم صادر کرد، در حالی که قیمت چای وارداتی پنج تا ۶ دلار است، می‌توان از صادرات موفق و دارای توجیه اقتصادی سخن گفت بنابراین، هدف نباید صرفاً افزایش حجم صادرات باشد، بلکه باید برای ارتقای ارزش صادراتی چای ایرانی برنامه‌ریزی کرد.
ضعف برندسازی؛ مانعی برای معرفی چای ایرانی
این کارشناس صنعت چای، ضعف برندسازی را یکی از موانع اصلی معرفی چای ایرانی به مصرف‌کنندگان دانست و گفت: با وجود ظرفیت‌ها و ویژگی‌های چای ایرانی، تاکنون برندی در سطح ملی که بتواند متناسب با کیفیت و جایگاه این محصول در بازار معرفی شود، شکل نگرفته است. ایجاد چنین برندی به سرمایه‌گذاری قابل توجه و حمایت دولت نیاز دارد. چای ایرانی معمولاً بدون رنگ، اسانس و افزودنی‌های غیرطبیعی عرضه می‌شود، اما بخشی از مصرف‌کنندگان به عطر و طعم چای‌های طعم‌دار عادت کرده‌اند. از این رو، معرفی صحیح ویژگی‌های چای ایرانی، شناسایی بازار هدف و سرمایه‌گذاری در حوزه بازاریابی می‌تواند به افزایش شناخت و مصرف این محصول کمک کند.
رضاییان با تأکید بر اهمیت بازار داخلی اظهار کرد: در درجه نخست باید برنامه‌ریزی به‌گونه‌ای انجام شود که چای تولیدشده در کشور به دست مصرف‌کننده ایرانی برسد و پس از آن، توسعه بازارهای صادراتی با ارزش افزوده بالاتر مورد توجه قرار گیرد.
خرده‌مالکی؛ مهم‌ترین چالش ساختاری صنعت چای
این تولیدکننده، خرده‌مالکی را مهم‌ترین چالش ساختاری صنعت چای کشور عنوان کرد و گفت: بیشتر باغ‌های چای مساحتی کمتر از یک‌ونیم هکتار دارند و همین موضوع، امکان برنامه‌ریزی منسجم برای نگهداری باغ‌ها، افزایش بهره‌وری و مدیریت اقتصادی تولید را محدود کرده است.
وی با اشاره به تجربه کشورهای تولیدکننده چای از جمله هند و سریلانکا پیشنهاد کرد: واحدهای تولیدی و کارخانه‌های چای باید به‌گونه‌ای ساماندهی شوند که هر واحد دست‌کم حدود ۱۰۰ هکتار باغ چای در اختیار داشته باشد. چنین ساختاری امکان برنامه‌ریزی یکپارچه برای هرس، داشت، برداشت، فرآوری و بازرگانی محصول را فراهم میکند.
رضاییان در پایان خاطرنشان کرد: پیوند میان باغ، کارخانه و بازار و حمایت نظام بانکی از واحدهای تولیدی می‌تواند به کاهش هزینه‌ها، افزایش بهره‌وری، بهبود برنامه‌ریزی تولید و ایجاد فرصت‌های شغلی در صنعت چای کشور کمک کند.
منبع:ایسنا
