ایمنی غذایی یکی از مهمترین موضوعات مرتبط با زندگی روزمره مردم است، زیرا هرگونه آلودگی یا تقلب در مواد غذایی میتواند مستقیما سلامت مصرفکنندگان را تهدید کند. در صنعت غذا، محصول نهایی پیش از رسیدن به سفره مردم، از مراحل مختلفی مانند تولید، فرآوری، بستهبندی، نگهداری، حملونقل، توزیع و فروش عبور میکند. در هر یک از این مراحل، اگر اطلاعات بهدرستی ثبت و نگهداری نشود، امکان بروز خطا، پنهان ماندن آلودگی، یا حتی تقلب در محصول افزایش مییابد. به همین دلیل، وجود یک سیستم دقیق برای ثبت دادهها در کل زنجیره غذا، به یک نیاز جدی تبدیل شده است.
در این میان، فناوری بلاکچین به عنوان ابزاری نوین مطرح شده است. بلاکچین در سادهترین توضیح، سامانهای برای ثبت اطلاعات بهصورت زنجیرهای از بلوکهاست که هر بلوک به بلوک قبلی متصل میشود و پس از ثبت، تغییر دادن آن بسیار دشوار یا عملا ناممکن است. همین ویژگی باعث میشود دادههای ثبتشده شفاف و قابل اعتماد باشند. این فناوری نخست در حوزه رمزارزها شناخته شد، اما بهتدریج کاربردهای آن در زمینههای دیگر از جمله صنعت غذا گسترش یافت. اهمیت این موضوع از آنجا بیشتر میشود که در سیستمهای فعلی زنجیره تأمین مواد غذایی، سوابق بسیاری از محصولات بهطور کامل و منظم نگهداری نمیشود و همین مسئله، کارایی و اعتمادپذیری این زنجیره را کاهش میدهد. بنابراین، بررسی راهکارهایی که بتوانند ثبت اطلاعات را دقیقتر و قابل پیگیریتر کنند، ضرورتی روشن دارد.
منصوره مظاهری از پژوهشگاه استاندارد، پژوهشکده صنایع غذایی و فرآوردههای کشاورزی در این باره تحقیقی را انجام داده است. او در این مطالعه، به شکلی متمرکز به بررسی استفاده از بلاکچین برای ارتقای ایمنی غذایی و اصالتسنجی محصولات پرداخته است؛ یعنی اینکه چگونه میتوان با کمک این فناوری، هم مسیر و منشأ مواد غذایی را روشنتر کرد و هم امکان شناسایی تقلب یا بروز مشکل در زنجیره تأمین را افزایش داد. این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که اصالتسنجی، به زبان ساده، یعنی اطمینان از اینکه یک ماده غذایی واقعا همان چیزی است که ادعا میشود و در مراحل مختلف، دچار دستکاری، جایگزینی یا آلودگی نشده است.
روش این پژوهش، «مطالعه مروری ترویجی» بوده است. به این معنا که پژوهشگر با بررسی اطلاعات و شواهد موجود درباره کاربرد بلاکچین در صنعت غذا، تلاش کرده تصویری روشن و قابل فهم از ظرفیتها، کاربردها و محدودیتهای این فناوری ارائه دهد.
بلاکچین میتواند اطلاعات مربوط به منشأ محصول، شرایط تولید، فرآوری، حملونقل و کیفیت نهایی را در قالب دادههای بههمپیوسته ذخیره کند. همچنین با استفاده از حسگرها و فناوریهای دیجیتال، میتوان اطلاعاتی مانند شرایط محیطی، دما، رطوبت، وضعیت نگهداری و حملونقل را بهصورت لحظهای ثبت کرد و پس از تأیید، وارد این سامانه نمود. از سوی دیگر، قراردادهای هوشمند نیز در این سیستم نقش مهمی دارند. قرارداد هوشمند نوعی دستور یا سازوکار خودکار است که اگر استانداردها و شرایط از پیش تعیینشده رعایت نشود، اجازه ثبت یا ادامه فرایند را نمیدهد. به این ترتیب، کنترل کیفیت میتواند نظاممندتر و دقیقتر انجام شود.
یافتههای این پژوهش نشان میدهند که با افزایش نگرانیها درباره ایمنی غذایی، نیاز به سیستمهای شفاف و قابل اعتماد بیش از گذشته احساس میشود. بر پایه این بررسی، بلاکچین به دلیل ویژگیهایی مانند تغییرناپذیری اطلاعات، شفافیت و امکان ردیابی دقیق، فرصتی مناسب برای تحول در زنجیره تأمین غذا فراهم میکند. این فناوری میتواند کمک کند که اطلاعات مربوط به هر محصول از ابتدا تا انتهای مسیر، منسجمتر ثبت شود و در صورت بروز مشکل، منبع آن سریعتر شناسایی شود. چنین قابلیتی نهفقط برای نهادهای ناظر و تولیدکنندگان، بلکه برای مصرفکنندگان نیز ارزشمند است.
در عین حال، پژوهش تأکید میکند که بلاکچین هنوز فناوریای نوپاست و با چالشهای مهمی روبهروست. بنابراین، هرچند این فناوری راهحلهای امیدوارکنندهای ارائه میدهد، اما اجرای موفق آن بدون تدوین و اجرای مقررات نظارتی مناسب ممکن نیست.
بر اساس نتایج این مطالعه که در دوفصلنامه «نشاء علم» وابسته به بنیاد پیشبرد علم و فنآوری ایران انتشار یافتهاند، لازم است در مراحل مختلف پیادهسازی بلاکچین، چارچوبهای قانونی، فنی و اجرایی بهدقت تعریف شوند. این موضوع بهویژه در حوزه غذا اهمیت دارد، زیرا هر سامانهای که قرار است مبنای اعتماد عمومی قرار گیرد، باید هم از نظر امنیت داده و هم از نظر شیوه اجرا، استانداردهای روشنی داشته باشد.
بر این اساس، بلاکچین میتواند با افزایش شفافیت، کاهش تقلب و تقویت قابلیت ردیابی، به بهبود ایمنی مواد غذایی کمک کند. اگر اطلاعات هر محصول در طول زنجیره تأمین بهصورت دقیق ثبت شود، تشخیص نقاط خطر در زمان واقعی آسانتر خواهد شد و این موضوع میتواند هم از آلودگی غذایی بکاهد و هم فراخوان محصولات ناامن را سریعتر و مؤثرتر کند. فراخوان محصول ناامن یعنی جمعآوری محصولی که ممکن است برای مصرفکننده خطر داشته باشد. هرچه منبع مشکل سریعتر پیدا شود، هزینه و دامنه آسیب کمتر خواهد بود. همچنین مصرفکننده میتواند با اسکن یک کد QR روی بستهبندی، به اطلاعات بیشتری درباره منشأ و مسیر محصول دسترسی پیدا کند.
با این حال، مجری این تحقیق به موانع پیادهسازی نیز اشاره میکند. از جمله این چالشها میتوان به نوپا بودن فناوری، کمبود مهارت و آگاهی، هزینههای اولیه بالا، نیاز به همکاری همه بخشهای زنجیره تأمین، نگرانی درباره محرمانگی اطلاعات، نبود استانداردهای مشترک و دشواری مدیریت حجم بالای دادهها اشاره کرد. در برخی موارد، فعالان این بخش ممکن است تمایلی به اشتراکگذاری دادههای خود نداشته باشند. همچنین برخی بهرهبرداران، بهویژه در بخش کشاورزی، ممکن است آشنایی کافی با فناوریهای پیشرفته نداشته باشند.
با وجود این، نمونههای واقعی مطرحشده در پژوهش نشان میدهند که از سال ۲۰۱۹ برخی شرکتها مانند والمارت و نستله از بلاکچین برای دیجیتالی کردن زنجیره تأمین خود استفاده کردهاند؛ از ردیابی سریعتر منبع آلودگی گرفته تا ارائه اطلاعات منشأ محصول به مشتری از طریق کد QR.
طبق گفته مظاهری، نمونههایی از کاربرد این فناوری در کنار اینترنت اشیا نیز مطرح شده که در آن دادههایی مانند دما و رطوبت بهطور خودکار ثبت میشوند و این موضوع بهویژه در جلوگیری از فساد مواد غذایی در زنجیره سرد اهمیت دارد.
سرویس خبری:فناوری غذا و بخش صنعت
منبع:ایسنا
