پسته برای دامغان تنها یک محصول کشاورزی نیست، بخشی از اقتصاد، اشتغال و معیشت خانوارهای این شهرستان را شکل داده است. گستردگی باغهای پسته و حضور فعال واحدهای فرآوری، خرید، فروش و صادرات باعث شده است گردش مالی حاصل از این محصول، از باغ و پایانههای فرآوری تا بازار و واحدهای خدماتی شهرستان امتداد داشته باشد.
برآوردها نشان میدهد حدود ۱۷ هزار هکتار از باغهای پسته دامغان در مرحله باردهی قرار دارند و دهها هزار نفر به صورت مستقیم و غیرمستقیم از این بخش اقتصادی ارتزاق میکنند.
از سوی دیگر، قدمت برخی باغها و انتقال این سرمایه کشاورزی از نسلهای گذشته به امروز، اهمیت حفاظت از زیرساختهای تولید پسته را دوچندان کرده است.
آب و برق، مهمترین دغدغه پستهکاران دامغان
با وجود این ظرفیت، مساله آب به مهمترین دغدغه باغداران دامغان تبدیل شده است. کاهش میزان برداشت از چاههای کشاورزی و تعدیل پروانههای بهرهبرداری در سالهای اخیر، از نگاه فعالان این حوزه، توان آبیاری باغها را کاهش داده و در صورت تداوم، خطر افت تولید، کاهش کیفیت و خشکیدگی بخشی از باغها را افزایش میدهد.
در کنار آب، برق نیز به یکی از حلقههای آسیبپذیر زنجیره تولید پسته تبدیل شده است. باغداران میگویند خاموشیهای مکرر، علاوه بر اختلال در آبیاری، به الکتروموتورها و تجهیزات چاهها آسیب وارد میکند و هزینههای مضاعفی را بر تولیدکننده تحمیل کرده است.
در چنین شرایطی، حفظ تولید این محصول نیازمند نگاهی فراتر از میزان برداشت سالانه و توجه همزمان به پایداری منابع آب، انرژی، فرآوری و بازار است.
پسته دامغان؛ محصولی با زنجیره اقتصادی گسترده
دبیر انجمن پسته استان سمنان با اشاره به جایگاه این محصول در اقتصاد دامغان در گفتوگو با خبرنگار گفت: بیش از ۱۷ هزار هکتار از باغهای پسته شهرستان در چرخه تولید قرار دارد و بیش از ۵۰ هزار نفر با احتساب خانوادههای آنان، به نوعی از فعالیتهای مرتبط با پسته امرار معاش میکنند.
منصور عباسیان بیان کرد: پسته تنها درآمد باغدار را تامین نمیکند، در فصل برداشت، چرخه مالی گستردهای در شهرستان شکل میگیرد و فروشندگان، تجار، کارگران، واحدهای فرآوری و دیگر بخشهای خدماتی از رونق این محصول بهرهمند میشوند.
سرمایهای موروثی برای ارزآوری امروز
وی پسته را از محصولات مهم ارزآور کشور دانست و افزود: پسته برای بسیاری از خانوادههای دامغانی یک سرمایه موروثی است که از پدران و پدربزرگها به نسلهای بعد رسیده و باغداران تلاش میکنند این سرمایه را برای فرزندان خود حفظ کنند.
وی ادامه داد: برخی درختان پسته در منطقه بسیار کهنسال هستند و قدمت برخی از آنها از سوی باغداران تا هزار و حتی هزار و ۲۰۰ سال عنوان شده است که نشاندهنده سابقه طولانی کشت این محصول در دامغان است.
دبیر انجمن پسته استان سمنان با بیان اینکه درخت پسته برای رسیدن به چرخه اقتصادی زمان زیادی نیاز دارد، گفت: نخستین برداشتهای قابل توجه معمولا از حدود سالهای هفتم و هشتم آغاز میشود و رسیدن درخت به مرحله اقتصادی به بیش از ۱۵ سال زمان نیاز دارد؛ بنابراین از بین رفتن یک باغ، خسارتی نیست که در کوتاهمدت قابل جبران باشد.
کاهش سهمیه آب، دغدغه اصلی باغداران
وی آب و برق را دو چالش اصلی باغداران عنوان کرد و گفت: در سالهای اخیر میزان بهرهبرداری از برخی چاههای کشاورزی کاهش یافته و در مواردی میزان پروانهها به حدود یکسوم مقدار گذشته کاهش داده شده است.
وی افزود: پروانههای آب بسیاری از باغها سابقه طولانی دارند و به عنوان یک حق و سرمایه کشاورزی از نسلهای گذشته باقی ماندهاست، از این رو هرگونه اصلاح یا کاهش سهمیه آب باید با بررسی کارشناسی، توجه به شرایط باغ و پیشبینی سازوکار مناسب برای جبران خسارت انجام شود.
کاهش حقابه، تهدید جدید باغهای پسته
عباسیان بخشی از افت منابع آب زیرزمینی را ناشی از تصمیمهای گذشته در زمینه صدور مجوزهای متعدد چاه در برخی مناطق دانست و تاکید کرد: پیامد کاهش منابع آب نباید تنها متوجه کشاورزی و باغدارانی باشد که سالها بر اساس مجوزهای موجود سرمایهگذاری کردهاند.
وی هشدار داد: ادامه کاهش سهمیه آب میتواند بخشی از باغها را با خطر خشکیدگی مواجه کند و خسارت سنگینی به سرمایهای وارد آورد که طی دههها شکل گرفته است.
خاموشیهای مکرر و آسیب به تجهیزات آبیاری
دبیر انجمن پسته استان سمنان خاموشی برق را از دیگر مشکل جدی باغداران دانست و گفت: خاموشیهای مکرر، گاهی سه تا چهار نوبت در روز، فعالیت چاهها و سامانههای آبیاری را مختل میکند.
وی افزود: روشن و خاموش شدن مکرر موتورهای سهفاز، فشار زیادی به تجهیزات وارد میکند و در برخی موارد خسارت مالی برای باغدار به دنبال دارد؛ از سوی دیگر، قطع برق به معنای توقف آبرسانی به باغ است و در دورههای حساس، به درختان و محصول آسیب میزند.
خاموشیها با برنامهریزی دقیقتر انجام شود
دبیر انجمن پسته استان سمنان با اشاره به شرایط عمومی کشور و محدودیتهای ناشی از بحرانها و حوادث پیشبینینشده اضافه کرد: باغداران شرایط کشور را درک میکنند و در صورت ضرورت، اعمال محدودیت را میپذیرند، اما انتظار دارند خاموشیها با برنامهریزی دقیقتری انجام شود.
وی پیشنهاد کرد در صورت تداوم محدودیت برق، زمان خاموشیها به صورت منظم و قابل پیشبینی اعلام شود تا باغداران بتوانند برنامه آبیاری و نگهداری تجهیزات را با آن هماهنگ کنند و خسارتها کاهش یابد.
وی تاکید کرد: مشکلات بخش کشاورزی باید با نگاه کارشناسی و متناسب با شرایط واقعی تولید بررسی شود و برخی تصمیمهای مدیریتی در حوزه آب و انرژی نیازمند بازنگری است تا فشار مضاعف بر باغداران کاهش یابد.
ظرفیت فرآوری؛ نقطه قوت زنجیره پسته دامغان
مدیر جهاد کشاورزی شهرستان دامغان هم در گفتوگو با خبرنگار با بیان اینکه این شهرستان حدود ۱۸ هزار هکتار باغ پسته دارد، گفت: از این میزان حدود ۱۷ هزار هکتار در مرحله باردهی قرار دارد و پیشبینی میشود امسال ۳۰ هزار تن پسته تازه و معادل ۱۰ هزار تن پسته خشک تولید شود.
اسماعیل شوکتآبادی بیان کرد: شاهپسند، پستهپنجعلی، عباسعلی، اکبری و احمدآقایی از مهمترین ارقام پسته دامغان هستند که از بازارپسندی مناسبی برخوردارند.
وی افزود: حدود ۵۰ درصد محصول به صورت تازه به استانهای همجوار ارسال و بخش دیگر پس از فرآوری و خشک شدن روانه بازار داخلی و صادراتی میشود.
وی با اشاره به کاهش تولید امسال گفت: میزان تولید پسته دامغان در سال جاری نسبت به سال گذشته حدود ۳۰ درصد کاهش دارد و عملکرد امسال در مجموع در سطح متوسط برآورد شده است.
تعدیل پروانههای آب تا ۳۰ درصد
مدیر جهاد کشاورزی دامغان درباره دغدغه باغداران در زمینه آب اضافه کرد: تعدیل و کاهش میزان برداشت از چاههای کشاورزی در سالهای اخیر یکی از مسائل بخش پسته بود و حدود ۳۰ درصد از پروانههای بهرهبرداری کاهش یافته است.
وی افزود: کاهش سهم آب در برخی باغها، آبیاری را با مشکل مواجه کرده و بر عملکرد کمی و کیفی محصول اثر گذاشته است.
وی ادامه داد: جهاد کشاورزی و تشکلهای بخش کشاورزی پیگیریهای لازم را برای بررسی این موضوع انجام دادهاند و اصلاح برخی ضوابط با استفاده از نظر کارشناسان میتواند به کاهش خسارت باغداران کمک کند.
بیش از ۱۳۵ واحد فرآوری در دامغان
مدیر جهاد کشاورزی دامغان با اشاره به ظرفیت فرآوری محصول گفت: بیش از ۱۳۵ کارگاه و واحد فرآوری پسته در شهرستان فعال است و بخش قابل توجهی از این واحدها به تجهیزات مکانیزه مجهز هستند و محصول را با کیفیت مناسب فرآوری میکنند. دامغان علاوه بر تولید، در زمینه فرآوری، توزیع و تجارت پسته نیز جایگاه قابل توجهی دارد و حتی بخشی از محصول تولیدی شهرستانها و استانهای دیگر برای فرآوری به دامغان منتقل میشود.
رفع موانع صادرات پسته
شوکتآبادی درباره صادرات پسته نیز گفت: این محصول از کالاهای صادراتی مهم است و تعامل میان صادرکنندگان، تجار و سرمایهگذاران میتواند به توسعه بازار خارجی کمک کند. سیاستگذاری در این حوزه باید به گونهای باشد که موانع صادراتی کاهش یابد و تولیدکننده و صادرکننده بتوانند با ثبات بیشتری فعالیت کنند.
مدیر جهاد کشاورزی دامغان درباره قیمت پسته نیز گفت: بخشی از سازوکار قیمتگذاری این محصول تحت تاثیر بازار صادراتی و نرخهای ارزی قرار دارد و همین موضوع، پسته را از بسیاری محصولات کشاورزی متمایز کرده است.
جشنواره پسته؛ فرصتی برای معرفی محصول
مدیر جهاد کشاورزی دامغان درباره برگزاری جشنواره پسته نیز گفت: تشکلها و انجمنهای بخش پسته متولی اصلی برگزاری جشنواره هستند و مجموعه جهاد کشاورزی و دستگاههای مرتبط نیز از این برنامه حمایت میکنند.
وی اضافه کرد: هدف از برگزاری جشنواره، معرفی ظرفیت پسته دامغان، تقویت ارتباط میان فعالان زنجیره تولید و فرآوری و کمک به توسعه بازارهای داخلی و خارجی است. برداشت محصول در هزاران هکتار از باغهای بارده شهرستان آغاز شده و باغداران بر اساس شرایط هر باغ، عملکردهای متفاوتی را تجربه میکنند.
برخی باغداران عملکرد حدود ۲ تا سه تُن در هکتار را برای باغهای خود عنوان کردند و استفاده از کودهای آلی و شیوههای متناسب با اقلیم منطقه را از عوامل موثر در کیفیت محصول دانستند.
مساله واسطهها تا «قدرت خرید مردم»
یکی از باغداران دامغانی نیز با اشاره به وضعیت بازار گفت: قیمت پسته بر اساس رقم و شرایط بازار متفاوت است، اما قدرت خرید مصرفکنندگان نیز باید در زمان عرضه محصول مورد توجه قرار گیرد.
باغدار دیگری با انتقاد از فاصله میان قیمت خرید محصول از باغدار و قیمت عرضه آن در بازار، نقش واسطهها را یکی از دغدغههای زنجیره فروش عنوان کرد و خواستار ساماندهی این بخش شد.
پس از برداشت نیز محصول راهی پایانههای فرآوری میشود و مراحل شستوشو، جداسازی پوست و پوسته، خشککردن و سورتینگ را پشت سر میگذارد و سپس به بازار داخلی یا مسیر صادرات وارد میشود.
مقاومت پسته در برابر شرایط اقلیمی متنوع، از سرمای حدود منفی ۲۰ درجه تا گرمای بیش از ۵۵ درجه و تحمل شوری بالای آب، از ویژگیهای این محصول عنوان شد؛ برداشتی که تا آبان ادامه دارد.
طلای سبز دامغان و ضرورت عبور از بحران آب
پسته دامغان امروز در نقطهای قرار دارد که از یک سو ظرفیت تولید، فرآوری و تجارت آن میتواند نقش موثری در اقتصاد منطقه و ارزآوری کشور داشته باشد و از سوی دیگر، کاهش منابع آب و محدودیت انرژی، پایداری این زنجیره را تهدید میکند. کاهش ۳۰ درصدی برآورد تولید امسال نیز نشانهای از حساسیت این بخش به شرایط اقلیمی و مدیریتی است.
حفظ باغهای پسته دامغان نیازمند مجموعهای از سیاستهای هماهنگ در حوزه آب، برق، تولید، فرآوری و بازار است. بازنگری کارشناسی در نحوه تخصیص منابع آب، برنامهریزی دقیق محدودیتهای برق، حمایت از واحدهای فرآوری و کاهش موانع صادراتی میتواند از تبدیل مشکلات مقطعی به خسارتهای بلندمدت جلوگیری کند؛ چرا که باغی که طی دهها سال شکل گرفته، با تصمیمهای کوتاهمدت قابل جایگزینی نیست و استمرار تولید آن به معنای حفظ اشتغال، سرمایه و بخشی از هویت اقتصادی دامغان است.
منبع: ایرنا
