شهرستان خلیلآباد، با برخورداری از شرایط اقلیمی مستعد و دانش بومی باغداران، نه تنها به عنوان یکی از سرآمدان تولید انگور در کشور شناخته میشود، بلکه در سالهای اخیر توانسته است با تمرکز بر کیفیت و فرآوری برگ مو، بازارهای صادراتی پرسودی را نیز برای خود بگشاید. برداشت برگ مو در این منطقه، فعالیتی صرفاً کشاورزی نیست، بلکه بخشی جدایی ناپذیر از زنجیره ارزش صادراتی است که با تلاش مستمر باغداران و کارگران فصلی، زمینه را برای تأمین نیاز بازارهای خارجی، به خصوص بازارهای پرتقاضایی چون روسیه و ترکیه، فراهم میآورد.
در حالی که بخشی از برگهای برداشت شده به صورت تازه به بازارهای داخلی عرضه میشود، حجم قابل توجهی از آن، پس از فرآوریهای اولیه و بستهبندیهای استاندارد، آماده ارسال به مقاصد صادراتی میگردد. این تمرکز بر صادرات، ضمن ارزآوری قابل توجه برای منطقه، فرصتهای شغلی پایدار و فصلی متعددی را برای ساکنان فراهم کرده و اقتصاد محلی را بیش از پیش شکوفا میسازد. رونق صادرات برگ مو از خلیلآباد، نشان از پتانسیل بالای محصولات کشاورزی ایران در بازارهای جهانی است.
برگ مو؛ فراتر از یک چاشنی ساده
باغداران خلیلآباد در این فصل با دقت و زمانبندی مشخص اقدام به برداشت برگها میکنند تا ضمن حفظ کیفیت محصول، آسیبی به خوشههای در حال رشد وارد نشود. به گفته آنها، انتخاب زمان مناسب برداشت و رعایت اصول هرس و مراقبت از تاکها، نقش مهمی در افزایش بهرهوری و تولید محصول مرغوب دارد.
محمد رجایی یکی از باغداران قدیمی این شهرستان به ایسنا گفت: برداشت برگ مو در بسیاری از باغهای خلیلآباد به صورت گروهی انجام میشود و حضور کارگران محلی و غیربومی در کنار یکدیگر، جریان کاری منظم و هماهنگی قابل توجهی را رقم میزند. این فعالیت فصلی در سالهای اخیر به یکی از بخشهای ثابت و تأثیرگذار در چرخه اقتصادی منطقه تبدیل شده است.
وی بیان کرد: این رویداد هر سال همزمان با شروع بهار، بخشی از نیاز بازار و همچنین بخشی از اقتصاد خانوادههای روستایی را تأمین کرده و جایگاه خود را به عنوان یک فعالیت مهم کشاورزی در شهرستان تثبیت میکند.
رجایی که سالهاست علاوه بر صادرات انگور در زمینه تولید و زنجیره تأمین برگ مو فعالیت دارد، خاطرنشان کرد: نگاه سنتی به برگ مو باید جای خود را به رویکرد تجاری بدهد.
وی بیان کرد: بسیاری از افراد تصور میکنند برداشت برگ مو صرفاً برای پر کردن سفرههای دلمه است، اما آنچه ما امروز در خلیلآباد تجربه میکنیم، ورود به زنجیرهای بزرگ از صنایع غذایی، دارویی و آرایشی است. تقاضای بازار فراتر از بازارهای سنتی رفته و ما امروز محصول خود را به واسطه کیفیت بینظیر، به سراسر ایران ارسال میکنیم.
این باغدار نمونه افزود: برگهای موی منطقه خلیلآباد به دلیل بافت نرم و طعم خاصی که حاصل شرایط اقلیمی منحصربهفرد خلیلآباد و مدیریت اصولی باغداران است، در لیست کالاهای ممتاز قرار گرفته است.
این باغدار خلیلآبادی، با اشاره به نقش این محصول در کاهش معضل بیکاری فصلی، بیان کرد: یکی از دغدغههای همیشگی در مناطق کشاورزی، بیکاری نیروی کار در بازههای زمانی خاص است. فصل برداشت برگ مو که حدود ۵۰ روز به طول میانجامد، به عنوان یک مسکن اقتصادی عمل کرده است.
وی اظهار کرد: در این ۵۰ روز، روزانه بیش از ۸۰۰ نفر به طور مستقیم در مراحل مختلف برداشت، سورتینگ، بستهبندی و بارگیری مشغول به کار میشوند، این یعنی ۸۰۰ خانواده که در فصل بهار از دغدغه معیشت رها شدهاند و این حجم از اشتغال، مانع از مهاجرت نیروی کار جوان به کلانشهرها شده است.
بدون شک وقتی جوانان در باغ خودشان صاحب درآمد شوند، دیگر انگیزهای برای ترک روستا و کارگری در حاشیه شهرهای بزرگ ندارند. این همان توسعه پایدار روستایی است که از آن حرف میزنند؛ توسعهای که با دستان خودمان و در همین تاکستانها رقم میخورد.
رجایی یک فعال حوزه کشاورزی با تأکید بر اهمیت استانداردسازی افزود: ما دیگر با روشهای سنتیِ فله فروشی خداحافظی کردهایم. اکنون هر برگ مویی که از باغ ما خارج میشود، شناسنامه دارد. کارگران ما آموزش دیدهاند که تنها برگهای جوان، سالم و بدون آفت را جدا کنند.
وی خاطرنشان کرد: سیستم بستهبندی ما به گونهای است که رطوبت و تازگی محصول تا مقصد (که گاهی شهرهای دوردست است) حفظ شود. این تعهد به کیفیت، باعث شده برند خلیلآباد در میدانهای ترهبار و صنایع کنسروسازی به یک نام قابل اعتماد تبدیل شود. اگر میخواهیم در صادرات موفق شویم، باید همین مسیر را ادامه دهیم.
این فعال حوزه کشاورزی در ادامه به چالشهای موجود اشاره کرد و افزود: خلیلآباد قطب تولید انگور است، اما ما هنوز در بخش صنایع تبدیلی و فرآوری، جای کار زیادی داریم. برای اینکه ارزش افزوده این محصول را در منطقه نگه داریم، باید سردخانههای مجهز و کارخانههای بستهبندی مدرنتری احداث کنیم.
وی گفت: انتظار ما از مسئولین این است که با تسهیل ارائه وامهای کمبهره و کاهش بروکراسی اداری، دست باغداران را برای خرید تجهیزات پیشرفته باز بگذارند. اگر بتوانیم عصارهگیری از برگ مو را در همین منطقه انجام دهیم، درآمد باغداران چندین برابر خواهد شد.
به گزارش ایسنا، کشاورزی امروز دیگر با روشهای اجدادی صرف پیش نمیرود. باید در خلیلآباد به دنبال پیوند میان دانش سنتی باغداران و فناوریهای نوین بود. مدیریت منابع آبی، استفاده از کودهای ارگانیک و سیستمهای قطرهای هوشمند، برنامههایی است که باید با جدیت بیشتری دنبال شود تا تاکستانهای این شهرستان برای نسلهای آینده نیز پایدار بمانند. باغداران نباید تنها به فکر سود امروز باشند، بلکه تعهد دارند این میراث سبز را سالم و حاصلخیز به آیندگان تحویل دهند.
خلیلآباد فقط شهر انگور و کشمش نیست
خلیلآباد فقط شهر انگور و کشمش نیست؛ خلیلآباد با برگهای سبزش به سفرههای مردم عطر زندگی میبخشد. این کار سخت است، آفتابِ بهار گاهی نفسگیر میشود، اما وقتی میبینیم این محصول چگونه چرخ زندگی صدها نفر را میچرخاند، خستگی از تنمان بیرون میرود. امیدوارم این طلای سبز بیش از پیش مورد توجه نهادهای تصمیمگیر قرار گیرد.
غلامرضا احمدی، یکی از باغداران باسابقه خلیلآباد که بیش از سه دهه در زمینه کشت انگور تجربه دارد گفت: در کنار محصول اصلی انگور، برداشت برگ مو در سالهای اخیر جایگاه ویژهای در اقتصاد کشاورزی منطقه پیدا کرده است.
وی افزود: شهرستان خلیلآباد با بیش از چند هزار هکتار تاکستان انگور، نه تنها یکی از قطبهای اصلی تولید این محصول در شرق کشور است، بلکه به واسطه کیفیت بالای برگ مو، به یکی از مراکز مهم تأمین این محصول در سطح خراسان و سایر استانها تبدیل شده است.
در خلیلآباد تقریباً بیشتر خانوادهها به نوعی با باغداری در ارتباط هستند. تاکستانهای این منطقه از بهترین تاکستانهای ایران به حساب میآیند. خاک حاصلخیز و اقلیم مناسب باعث شده کیفیت انگور از نظر طعم، رنگ و ماندگاری بسیار بالا باشد، اما چند سالی است که خشکسالی شرایط را سخت کرده است. سطح آبهای زیرزمینی افت کرده و هزینه آبیاری به شدت افزایش یافته به طوری که بعضی از کشاورزان حتی بخشی از زمینهایشان را رها کردهاند.
احمدی در ادامه به مشکلات پیش رو اشاره کرد و گفت: خشکسالی عملاً نفس تاکستانها را گرفته است. قناتها خشک شدهاند و چاهها عمق بیشتری میخواهند تا آب بدهند. مصرف سوخت برای پمپها بالا رفته و هزینهها هم چند برابر شده. اگر چارهای برای آب نکنند، آینده باغداری در خطر است. ما از مسئولان میخواهیم حمایت واقعی انجام دهند، مخصوصاً در زمینه سیستمهای نوین آبیاری که میتواند حداقل نیمی از آب مصرفی را کاهش دهد.
وی با بیان اینکه انگور خلیلآباد از معروفترین انگورهای کشور است، اظهار کرد: نوع عسکری، یاقوتی، بیدانه از بهترین گونهها هستند. انگور ما به خاطر شیرینی طبیعی و طعم خاص، در استانهای تهران، اصفهان، کرمان و حتی شهرهای شمالی کشور مشتری دارد. بخشی از محصول هم برای تولید کشمش و شیره انگور استفاده میشود که کیفیت صادراتی دارد.
احمدی ادامه داد: در گذشته برگ مو را فقط برای مصرف خودمان میچیدیم. ولی چند سالی است که فروش برگ مو تبدیل به یک منبع درآمد قابل توجه شده است. الان خیلی از خانوادهها به خصوص بانوان روستایی با چیدن و بستهبندی برگ مو درآمد دارند.
وی گفت: برگهای خلیلآباد به خاطر لطافت، رنگ مناسب و ضخامت کم، برای تهیه دلمه بسیار محبوب است. در این فصل کامیوندارها از شهرهای اطراف مثل کاشمر، تربتحیدریه، مشهد و حتی استانهای همجوار برای خرید برگ مو میآیند. بخشی از محصول هم به صورت بستهبندیشده به تهران، یزد، شیراز و قم ارسال میشود.
این باغدار بیان کرد: امسال هر کیلو برگ تازه بین ۵۰ تا ۷۰ هزار تومان خرید و فروش میشود. برای بعضی باغداران، درآمد حاصل از برگ حتی بیشتر از خود انگور شده است، چون زودتر به پول نقد تبدیل میشود و هزینه برداشت هم پایینتر است. از طرفی، جمعآوری برگ باعث سبک شدن بوتهها و تهویه بهتر تاکستان میشود که رشد خوشهها را بهتر میکند. به همین دلیل برداشت برگ مو هم از نظر اقتصادی و هم از نظر فنی مفید است.
وی در پاسخ به این سؤال که برای برگ مو هم مشکلاتی مثل کمبود آب یا نبود امکانات وجود دارد؟ گفت: وقتی خشکسالی میشود، برگها هم کیفیتشان پایین میآید. برگ لطیف و نازک زمانی تولید میشود که خاک رطوبت کافی داشته باشد. در سالهای خشک، برگها کوچک و زبر میشوند و ارزش بازارشان پایین میآید. از طرف دیگر، حملونقل و بستهبندی هنوز سنتی است. اگر کارگاههای فرآوری و سردخانه بیشتری ساخته شود، میتوان برگ را مدت زمان بیشتری نگهداری و حتی صادر کرد.
احمدی با اعلام اینکه از نظر صادرات، برگ مو هم ظرفیت توسعه را دارد، افزود: الان خلیلآباد یکی از اصلیترین مراکز تأمین برگ مو در خراسان است. با بستهبندی بهداشتی و استاندارد حتی میتوان به کشورهای همسایه صادرات داشت. برگ مو کالایی سبک، ماندگار و پرطرفدار است که میتواند مثل زعفران یا پسته ارزش اقتصادی خاص خود را پیدا کند.
وی اظهار کرد: انگور و برگ مو برای ما فقط محصول نیست، بخشی از زندگیمان است. خلیلآباد میتواند قطب صادراتی محصولات انگور و برگ مو کشور شود، به شرط اینکه قدر این ظرفیت را بدانیم. خشکسالی تهدید جدی است، اما اگر حمایت و مدیریت درست باشد، همین تاکستانها میتوانند دوباره امید را در دل مردم زنده کنند.
صادرات برگ مو به روسیه و ترکیه
یکی از اولویتهای فعلی اداره جهاد کشاورزی خلیلآباد، نظارت بر استانداردهای برداشت و بستهبندی است. برگ مویی که برای بازارهای بزرگ ارسال میشود، باید از نظر سلامت، ظاهر و تازگی در بالاترین سطح باشد.
مدیر جهاد کشاورزی خلیلآباد به ایسنا گفت: با برگزاری دورههای آموزشی برای کارگران و باغداران، تلاش کردهایم تا استانداردهای لازم را نهادینه کنیم تا برند برگ موی خلیلآباد به عنوان یک محصول ممتاز در سراسر کشور شناخته شود. این تعهد به کیفیت باعث شده است که حتی در شرایط رقابتی، محصول ما همیشه تقاضای خود را داشته باشد.
محمود شبان، با اعلام آغاز عملیات برداشت برگ مو از سطح گسترده تاکستانهای این شهرستان، این محصول را بخشی جداییناپذیر از چرخه اقتصادی کشاورزی منطقه دانست و افزود: کیفیت کمنظیر برگهای موی خلیلآباد که حاصل شرایط اقلیمی منحصر به فرد و مهارتهای سنتی و نوین باغداران است، سبب شده تا این محصول جایگاه ویژهای در بازارهای مصرف پیدا کند.
شبان در تشریح تنوع ارقام انگور در این شهرستان گفت: خلیلآباد به عنوان مرکز اصلی تولید انگور در استان شناخته میشود و تاکنون بیش از ۳۰ رقم انگور در این منطقه شناسایی شده است.
وی، ارقام پیکامی و عسکری را از مهمترین ارقام تولیدی برای تازهخوری و تهیه کشمش برشمرد و افزود: تنوع ارقام در این شهرستان بسیار بالاست؛ از ارقام شناخته شدهای نظیر ترکمن ۴، لعل، ریش بابا، صاحبی، رزقی، یاقوتی، فخری، مسکه و… گرفته تا ارقام تجاری جدید که در تولید مویز و کشمش تیفی نقشآفرینی میکنند، همگی نشان دهنده ظرفیت بالای علمی و عملی کشاورزی ماست.
مدیر جهاد کشاورزی خلیلآباد تصریح کرد: شهرستان خلیلآباد در مجموع دارای ۵۷۲۷ هکتار تاکستان انگور است. طبق برنامهریزیها و بررسیهای انجام شده، حدود ۸۰ درصد از انگور تولیدی این منطقه به دلیل ظرفیتهای صنعتی عالی، تبدیل به کشمش میشود و مابقی آن نیز به صورت تازهخوری به استانهای دیگر و حتی بازارهای کشورهای همسایه صادر میگردد.
وی افزود: برگ موی خلیلآباد به دلیل کیفیت عالی، لطافت و طعم ویژه، در صنایع متعددی نقش ایفا میکند. فراتر از مصارف خانگی و سنتی برای تهیه دلمههای ایرانی که در سفرههای مردم جایگاه ویژهای دارد، این محصول به عنوان یک ماده اولیه کلیدی در صنایع غذایی برای تولید انواع کنسروها و همچنین در صنعت داروسازی به عنوان یک عصاره گیاهی ارزشمند کاربرد دارد.
مدیریت جهاد کشاورزی خلیلآباد بیان کرد: فرآیند برداشت برگ مو از ابتدای فصل بهار آغاز شده و تا پایان خردادماه با قوت ادامه خواهد داشت تا سهم بیشتری از نیاز بازار تأمین شود.
یکی از برجستهترین ابعاد فصل برداشت برگ مو در خلیلآباد، تأثیرات مستقیم و مثبت آن بر بازار کار است. در شرایطی که کشاورزی فصلی همواره با چالشهای اشتغال دست به گریبان است، این بازه زمانی حدود ۵۰ روزه به یک نقطه امیدبخش تبدیل شده است. طبق آمارهای ارائه شده توسط اداره جهاد کشاورزی، در طول فرآیند برداشت، بستهبندی و حملونقل این محصول، روزانه برای نزدیک به ۸۰۰ نفر فرصت شغلی مستقیم فراهم میشود.
شبان در این باره گفت: روزانه حدود ۲۰ تن برگ مو از تاکستانهای خلیلآباد جمعآوری شده و پس از بستهبندیهای بهداشتی، آماده ارسال به بازارهای هدف میشود.
وی افزود: مقصد بخش بزرگی از این محصول، استان تهران و دیگر مراکز استانهاست که با استقبال خوبی نیز روبرو شده است. این حجم عظیم از کار و تولید، بدون هماهنگی دقیق میان باغداران، کارگران و ناوگان حملونقل امکانپذیر نبود و خوشبختانه امسال نیز این زنجیره به خوبی در حال فعالیت است. این اشتغالزایی فصلی نه تنها به درآمدزایی خانوارها کمک میکند، بلکه باعث شده تا نیروی کار بومی در فصل بهار از مهاجرت به شهرهای بزرگ بینیاز شوند.
شبان با بیان اینکه از هفته آینده صادرات برگ مو را به روسیه و احتمالاً ترکیه خواهیم داشت، خاطرنشان کرد: این موفقیت نباید به نقطه فعلی محدود شود و توسعه باید با نگاهی بلندمدت صورت گیرد.
وی افزود: ما برای حفظ جایگاه خلیلآباد به عنوان قطب اصلی تولید، برنامههای مدونی را در دستور کار داریم. تمرکز اصلی ما بر ارائه آموزشهای نوین به باغداران است تا ضمن افزایش بهرهوری، محصولی سالمتر و باکیفیتتر تولید کنند. همچنین، ورود فناوریهای نوین در صنایع بستهبندی و فرآوری، گامی ضروری برای افزایش ماندگاری محصول و کاهش ضایعات است.
فصل برداشت برگ مو در خلیلآباد، بیش از آنکه صرفاً یک عملکرد اقتصادی باشد، نمادی از پویایی، همبستگی اجتماعی و تلاش خستگیناپذیر کشاورزان این مرز و بوم است. تداوم این مسیر، نیازمند حمایتهای مستمر مسئولین در تأمین نهادهها، ارائه تسهیلات حمایتی و بهبود زیرساختهای حملونقل و صنایع تبدیلی است.
این روزها که دستهای توانمند کارگران در حال برداشت برگهای مو در این دیار هستند، یادآور این حقیقت است که با اتکا به ظرفیتهای خدادادی و دانش تخصصی، میتوان در سختترین شرایط اقتصادی نیز بر مسیر تولید ملی ایستادگی کرد. امید است با برنامهریزیهای دقیقتر و حمایتهای همهجانبه، سهم بیشتری از ارزش افزوده این زنجیره نصیب مردم سختکوش این شهرستان شود. کشاورزان خلیلآباد با نگاه به آینده و امید به رونق بیشتر، با تلاش و پشتکار، در حال رقم زدن یکی از بهترین فصلهای کاری خود هستند.
منبع:ایسنا
