مهین نورافروز: هرساله با نزدیک شدن فصل برداشت دوم برنج مردم بر این باورند که خرید برنج محلی در این زمان به نفع آنها است. اما افزایش چند برابری آن در دو سال اخیر و بخصوص در زمان برداشت معادله‌ها راتغییر داد و افزایش هزینه‌های کاشت تا برداشت و دلالان از عمده‌ترین دلایل گرانی آن عنوان می‌شود.
استان‌های شمالی کشور به عنوان تولید کننده عمده برنج‌های محلی خوش عطر همواره در صدر خرید لیست خرید بوده‌اند . افزایش نجومی قیمت برنج در دو سال اخیر بر سفره‌های مردم استان‌های شمالی از جمله گلستان بی تاثیر نبود و بر خلاف تصور همگان مردم این استان‌ها نیز دیگر قادر به خرید برنج تولیدی نیستند.
با اینکه بسیاری از مسئولان حوزه اقتصادی و کشاورزی از کاهشی شدن قیمت‌ها در زمان برداشت برنج همزمان با واردات آن سخن می‌گویند، اما بررسی‌های جدید از بازار برنج مردادماه خبر می‌دهد که پاییز امسال نیز بازار برنج محلی ممکن است با عدم تعادل قیمت روبرو است.
بر اساس گزارش‌های منتشر شده، یکی از اتفاقات عجیب بازار امروز، تفاوت فاحش قیمت میان برنج‌های ممتاز شمال و ارقام اقتصادی است. در حالی که قیمت هر کیلوگرم برنج طارم هاشمی به حدود ۵۷۵ هزار تومان رسیده، برخی ارقام اقتصادی مانند برنج شیرودی با قیمت ۳۹۹ هزار تومان به فروش می‌رسند. این شکاف ۱۷۶ هزار تومانی در هر کیلوگرم، نقطه عطفی در بازار برنج ایران محسوب می‌شود و نشان می‌دهد که معادلات عرضه و تقاضا به‌کلی دگرگون شده است.
قیمت برنج از سال ۱۴۰۱ تا اواخر ۱۴۰۳ معنی دار نبود و حتی در برهه‌هایی تورم این محصول منفی بوده یعنی قیمت برنج کاهش پیدا کرده است اما از اوایل سال ۱۴۰۴، تورم نقطه به نقطه برنج داخلی به شدت اوج گرفت تا جایی که با افزایشی بی‌سابقه در زمستان سال گذشته به بیش از ۱۸۸ درصد رسید.
در حالی که مردم با افزایشی شدن قیمت برنج داخلی چشم انتطار خرید برنج خارجی با قیمتی کمتر هستند، امسال نیز با وجود واردات بسیار زیاد اما بازار این برنج‌ها با قیمت افزایشی روبرو بوده است به طوری که کیسه ۱۰ کیلویی برنج پاکستانی ۳۸۶با قیمت دو میلیون و ۹۹۰ هزار تومان به فروش می‌رسد. در مقابل، برنج هندی دانه متوسط حیات با قیمت سه میلیون و ۵۰ هزار تومان عرضه می‌شود. همچنین برنج هندی دانه بلند هزار و ۱۲۱ خاطره با قیمت سه میلیون و ۱۰۰ هزار تومان در بازار موجود است.
این در حالی است که دبیر انجمن تامین کنندگان، تولیدکنندگان و واردکنندگان برنج ایران در نامه‌ای به وزیر جهاد کشاورزی با اشاره به وجود حدود۵۰۰ هزار تن برنج باقی مانده از فصل زراعی قبل، خواستار تداوم اجرای ممنوعیت واردات برنج در فصل برداشت سال جاری شده بود اما این مساله با مخالفت وارد کنندگان روبرو شد و دولت نیز برای تنظیم بازار واردات را به صورت مقطعی آزاد کرد اما تا این زمان بازار برنج داخلی روند کاهشی نداشته است.
سهم ناچیز کشاورز از بازار برنج
یک کشاورز گلستانی با بیان اینکه کشاورزان سهم زیادی از بازار فروش برنج ندارند، گفت: قیمت‌ها در دوسال اخیر نسبت به سال‌های ماقبل کمی بیشتر شده اما کشاورزان مجبورند محصول خود را با قیمت‌های بسیار پایین تری به خریداران و دلالان بفروشند.
اکبر قدمی افزود: شالیکوبی داران نیز در این افزایش قیمت سهم دارند چرا که آنها با خرید شالی از کشاورز و سپس فرآوری، برنج‌ها را در انبارها نگه داشته و آرام آرام باقیمتی سودآور به بازار عرضه می‌کنند.
وی افزود: کاشت برنج در شرایط و قیمت‌های خرید فعلی با توجه به افزایش قیمت نشاء، کود، بذر، سم، جمع‌آوری و حتی خرید آب سودی برای کشاورزان ندارد.
براساس محاسبات میدانی، افزایش هزینه نهاده‌ها، دستمزد نیروی کار و ماشین‌آلات، قیمت تمام‌شده هر کیلوگرم برنج را به مرز ۳۰۰ هزار تومان رسانده است. این در حالی‌است که با برآورد هزینه‌های سال زراعی اخیر، کشاورز تنها در صورت فروش محصول با قیمت حدود ۴۰۰ هزار تومان می‌تواند به نقطه سودآوری برسد.
شالیکوبی‌داران نقشی در افزایش قیمت ندارند
رییس انجمن شالیکوبی‌داران گلستان با بیان اینکه طبق آمار رسمی وزارت جهاد کشاورزی و انجمن برنج ایران، نیاز سالانه کشور به برنج حدود ۲.۷ الی سه میلیون تن است، اظهار کرد: . میزان تولید داخلی در سال‌های پربارش حدود ۲.۲ تا ۲.۴ میلیون تن و در شرایط عادی حدود دو میلیون تن تخمین زده می‌شود. بنابراین کسری ساختاری کشور سالانه بین ۷۰۰ هزار تا یک میلیون تن است.
دولت آبادی یکی از دلایل مازاد فعلی برنج از سال گذشته را کاهش قدرت خرید مردم، عنوان کرد و گفت: مصرف‌کننده به دلیل کاهش توان مالی یا مقدار خرید خود را کاهش داده و یا به ناچار برنج‌های پرمحصول داخلی و برنج‌های وارداتی را جایگزین کرده است و در بسیاری موارد خرید برنج شکسته داخلی را بر برنج خارجی ترجیح داده‌اند.
وی افزود: مازاد عرضه و رکود فروش به طور خاص در ارقام کیفی و بومی شمال کشور (طارم هاشمی، دم‌سیاه و علی‌کاظمی) رخ داده است. این امر به دلیل فاصله قیمتی قابل توجه این ارقام با ارقام پرمحصول (مانند شیرودی و فجر) و برنج‌های وارداتی است که باعث تغییر سبد مصرفی خانوارها شده است.
دولت آبادی افزود: سال گذشته قیمت‌ها در عمده‌فروشی تحت تاثیر افزایش تورم انتظاری و هزینه‌های بالای کاشت و برداشت به محدوده ۳۳۰ تا ۳۶۰ هزار تومان رسید.
وی گفت: در بهار امسال با نزدیک شدن به فصل برداشت و اعلام آزادسازی ترخیص برنج‌های وارداتی، رکود در خرید عمده تشدید شد و قیمت عمده‌فروشی در مبدأ تولید با کاهش ۲۰ تا ۲۵ درصدی به محدوده ۲۷۰ تا ۳۰۰ هزار تومان عقب‌نشینی کرد، اما بازار خرده‌فروشی با مقاومت قیمتی مواجه شد.
دولت آبادی افزایش قیمت برنج را افزایش هزینه‌های کاشت عنوان کرد و گفت: کشاورز هزینه‌های تولید خود را با نرخ ارز آزاد و تورم جاری نهاده‌ها پرداخت کرده است. رکود بازار و عدم خریدار نقدی، وی را مجبور به پیش‌فروش یا فروش ناچار زیر قیمت تمام‌شده می‌کند. همچنین ماندن برنج در انبارهای سنتی، ریسک آفت‌زدگی (شپشک) و افت کیفیت (شکستگی) را بالا می‌برد.
وی ادامه داد: افزایش هزینه‌های حمل و نقل نیز یکی دیگر از عواملی است که موجب افزایش قیمت شده است و چنانچه بنزین در این شرایط گران شود ممکن است قیمت‌ها فراتر از تصور هم برود.
وی با بیان اینکه کارخانجات شالیکوبی تقش زیادی در افزایش قیمت برنج ندارند ، گفت: هزینه تبدیل هر کیلوگرم شلتوک به برنج سفید تنها حدود پنج تا هشت درصد از کل قیمت تمام‌شده برنج را تشکیل می‌دهد. بنابراین، افزایش کارمزد شالیکوبی‌ها نقش اصلی در گرانی برنج نداشته و خود این واحدها نیز دچار افت درآمد ناشی از کاهش حجم تبدیل شده‌اند.
وی شوک قیمتی در بازار برداشت دوم برنج را محتمل دانست و گفت: در وضعیت فعلی، احتمال بروز شوک قیمتی صعودی بسیار ناچیزی وجود دارد چرا که بازار به دلیل مازاد عرضه با یک سقف قیمتی مواجه شده است.
برنده اصلی زنجیره سود
دولت آبادی در ادامه افزود: عدم تناسب قیمت خرید هنگام برداشت با قیمت خرده‌فروشی در شهرهای بزرگ نشان می‌دهد که سود اصلی نصیب واسطه‌های مالی، دلالان شبکه توزیع و برخی فروشگاه‌های بزرگ می‌شود و کشاورز کمترین بهره اقتصادی را می‌برد.
وی افزود: افزایش و نوسان قیمت برنج در دو سال اخیر پیامد مداخله‌های ناهمگون دولتی و ساختار غیرشفاف شبکه توزیع بوده است. که از نمونه آن می توان به عدم تنظیم دقیق زمان‌بندی ثبت سفارش و واردات، تخصیص ارز تأخیر در پرداخت خریدهای تضمینی توافقی و نوسانات در تصمیم‌گیری‌های ارزی واردات، اشاره کرد.
وی اظهار کرد: از سوی دیگر خریدهای نقدی زیر قیمت از کشاورزانِ نیازمند نقدینگی و نگهداری محصول برای عرضه قطره‌چکانی در زمان مناسب توسط دلالان از جمله مواردی است که باعث افزایش قیمت در بازار می شود.
نقش فروشگاه‌های زنجیره‌ای در افزایش قیمت‌ها
وی افزود: درج تخفیف‌های غیرواقعی بر روی قیمت‌های پایه بالا و دریافت حاشیه سودهای بالا (بین ۱۵ تا ۳۰ درصد) از تأمین‌کنندگان، که قیمت نهایی برای مصرف‌کننده را بالا نگه می‌دارد در این فروشگاه‌ها دلیل دیگری بر افزایش قیمت‌ها است.
نگرانی از ماندگاری برنج داخلی با کاهش تقاضا
اسفندیار قاسم‌زاده، عضو هیأت‌مدیره انجمن برنج ایران در گزارشی با اشاره به کاهش رغبت کشاورزان برای عرضه و نبود استقبال کافی از سوی مصرف‌کنندگان، نسبت به احتمال انباشت برنج در شالیکوبی‌ها هشدار داده است.
این هشدار از آن جهت اهمیت دارد که اگر بخش قابل توجهی از کشاورزان در انتظار افزایش قیمت، محصول خود را همزمان در انبار نگه دارند، ممکن است در مقطعی حجم بالایی از برنج وارد بازار شود. چنین شرایطی می‌تواند تعادل عرضه و تقاضا را برهم زده و به کاهش قیمت منجر شود.
تحریم دریایی و نگرانی از افزایش قیمت برنج خارجی
عضو هیئت‌مدیره انجمن واردکنندگان برنج نیز به چالش جدید گمرکی در شرایط تحریم و جنگ اشاه کرده و گفته است : اگر آمار واردات امسال را با سال گذشته مقایسه کنیم، متوجه افت شدید و بالای ۵۰ درصدی حجم واردات برنج خواهیم شد. یکی از دلایل این افت، مشکلات جدی در مسیرهای مواصلاتی و حمل‌ونقل بین‌المللی و محاصره دریایی است.
اخوان اکبری با تبیین انسداد مسیر تأمین برنج از هند گفت: هند که پیش از این تأمین‌کننده اصلی برنج ایران بود و ۶۰ تا ۶۵ درصد از سهم بازار وارداتی ما را به خود اختصاص می‌داد، عملاً مسیرش بسته و واردات از آن صفر شده است. چرا که به دلیل شرایط محاصره دریایی، تأمین‌کنندگان هندی بار خود را ارسال نکردند.
تعادل در بازار برنج برقرار است
مدیر کل تعاون روستایی استان گلستان با بیان اینکه به نظر نمی‌رسد امسال قیمت برنج‌های محلی با افزایش روبرو شود، اظهار کرد: در حال حاضر شرایط بازار با وجود برنج‌های وارداتی و همچنین باقی ماندن برنج سال گذشته در انبارهای مازندران احتمال افزایش برنج را همزمان با برداشت آن کم‌رنگ می‌کند.
محمد رضا جامی بیان کرد: کشاورزان گلستانی برخلاف مازندران ۵۰ درصد شالی را می‌فروشند اما مازندران همه محصول را تبدیل به برنج می‌کند و در واقع استان ما بیشتر فروشنده است.
وی ادامه داد: سازمان تعاون روستایی معمولا به بازار خرید ورود نمی‌کند چرا این کار بر عهده شرکت بازرگانی دولتی و غله است و این سازمان در مقاطعی برای حفظ تعادل بازار و جلوگیری از ضرر کشاورزان به خرید محصول ورود می‌کند. اما مادامی که قیمت‌ها در بازار متعادل است به آن ورود نخواهیم کرد، اما چنانچه قیمت‌ها کاهشی شود برای حمایت از کشاورز به بازار خرید ورود می کنیم.
جامی افزود: انباشت برنج از سال گذشته در انبارها و برداشته شدن ممنوعیت واردات برنج تا پایان شهریورماه گمانه‌زنی‌ها را به این سمت برده است که امسال و رد زمان برداشت قیمت‌ها متعادل و در واقع بدون افزایش با ارقام فعلی در بازار باقی بماند.
وی اظهار کرد: اینکه چرا قیمت‌ها به رغم افزایش واردات و تولید تغییری نمی‌کند را باید به افزایش هزینه‌های کاشت، داشت، برداشت، شالیکوبی، حمل و نقل و کارگر مرتبط دانست.
به گفته مدیر کل تعاون روستایی گلستان، هر ساله در فصل برداشت کشاورز کمترین سهم را افزایش قیمت بازار می‌برد و دست دلالان برای استفاده از این بازار با توجه به شرایط اقتصادی بازتر می شود.
وی افزود: از سوی دیگر به دلیل آنکه سال گذشته و در هنگام برداشت قیمت برنج کمی افزایشی شد ممکن است امسال تعدادی از کشاورزان به تصور افزایش شدن محصول خود را در انیارها یا شلیکوبی ها ذخیره کنند که باز هم معتقدم شرایط موجود نشان می‌دهد افزایشی در بازار دیده نخواهد شد.
جامی ادامه داد: برنج‌های محلی همیشه خریداران خود را دارد . به نظر نمی‌رسد بازار برنج طارم کاهشی شود اما ممکن است با برداشت ۱۰ شهریور برنج‌هایی چون ندا و فجر کمی با کاهش قیمت روبرو شود.
وی افزود: با توجه به شرایط اقتصادی موجود ممکن است بسیاری از افراد سودجو با مخلوط کردن برنج محلی و خارجی و فروش آن به نام برنج اقتصادی و یا دیگر عناوین اقدام به تبلیغات در فضای مجازی یا فروشگاه‌ها می‌کنند که باید بگویم به محصولی به نام برنج اقتصادی نداریم و اینها همان برنج‌های مخلوطی است که به نام برنج محلی به دست مردم می‌رسد و مردم باید هنگام خرید دقت بیشتری داشته باشند چرا که امکان ندار د برنج طارم با این شرایط و با قیمت‌های اعلام شده در فضای مجازی بفروش برسد.
پیگیری‌های خبرنگار برای دریافت پاسخ سوال از معاون توسعه بازرگانی جهاد کشاورزی گلستان به نتیجه‌ای نرسید و وی اعلام کرد که به دلیل قطعی برق و عدم دسترسی به اتوماسیون امکان دسترسی به اطلاعات را نداشته و امیدوار است روز بعد به اتوماسیون دسترسی پیدا کنند. از سوی دیگر معاون بهبود تولیدات گیاهی جهاد کشاورزی گلستان هم به تماس‌ها و پیامک‌های ارسالی پاسخگو نبود.
منبع: مهر
