در حالی که تغییرات اقلیمی و خشکسالیهای پیاپی، بخشهای سنتی کشاورزی هرمزگان را با چالشهای جدی مواجه کرده، سازمان جهادکشاورزی این استان با رویکردی هوشمندانه و راهبردی، توسعه کشت گیاهان دارویی را نه تنها به عنوان یک ضرورت زیستمحیطی، بلکه به عنوان موتور محرک اقتصاد روستایی و صنایع فرآوری هدفگذاری کرده است.
هرمزگان؛ گنجینهای از تنوع زیستی در جنوب ایران
استان هرمزگان تنها یک منطقه خشک و بیابانی نیست؛ این استان بستر رویش ۸ هزار نمونه گیاهی در قالب یکهزار گونه و ۹۷ خانواده است که ۴۰۰ گونه آن را گیاهان دارویی ارزشمند تشکیل میدهند. این تنوع زیستی خیرهکننده ناشی از قرارگیری استان در تلاقی دو ناحیه رویشی «خلیج فارس و دریای عمان» و «ایران و تورانی کوهستانی» است.
شهرستانهای بندرعباس، رودان، حاجیآباد، بشاگرد، میناب، بستک و بندرلنگه، با دارا بودن دشتهای فراخ و ارتفاعات متعدد، بستری ایدهآل برای توسعه این صنعت فراهم کردهاند. گیاهانی غالب و پرمصرف همچون آویشن، آنغوزه، کلپوره، گلدر، مورتلخ و آلوئهورا که روزگاری تنها در سبد طب سنتی مردم منطقه بودند، امروز در کنار گونههای صنعتی نظیر «حنا، چای ترش، گل محمدی، گلنار فارسی، نعناع فلفی، رزماری، اپونتیا و مارچوبه»، ستونهای اقتصاد سبز استان را تشکیل میدهند.
گذار از کشاورزی سنتی به الگوی کشت نوین
سازمان جهادکشاورزی هرمزگان با هدف تحقق توسعه پایدار، برنامهای پنجساله برای افزایش سطح زیرکشت از ۴۰۰ هکتار کنونی به ۸۰۰ هکتار تدوین کرده است.
محسن یکتاپور رییس سازمان جهادکشاورزی هرمزگان با تاکید بر ضرورت ایجاد یکپارچگی در تولید گیاهان دارویی گفت: برای تحقق توسعه پایدار در این حوزه، تشکیل اتحادیه صنف گیاهان دارویی جهت ساماندهی تولیدکنندگان، اولویتبندی تسهیلات بانکی بر اساس الگوی کشت و تدوین برنامههای منطبق با ظرفیتهای اقلیمی هر منطقه، از محورهای اصلی برنامههای اجرایی استان در سالجاری خواهد بود.
یکتاپور با تاکید بر اینکه دیگر زمان فعالیتهای جزیرهای در حوزه گیاهان دارویی به پایان رسیده است، تصریح کرد: این نگاه مدیریتی نشاندهنده عزم استان برای تبدیل یک ظرفیت پراکنده به یک صنعت منسجم و صادراتمحور است.
معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهادکشاورزی هرمزگان نیز با بیان اینکه استان دارای ۴۰۰ هکتار سطح زیرکشت گیاهان دارویی با تولید سالانه حدود ۱۰ هزار تن است، تاکید کرد: باتوجه به ظرفیتهای موجود برای توسعه کشت گیاهان دارویی، اجرای مصوبات ستاد(گیاهان دارویی) با رویکردی راهبردی، علاوه بر ارتقای سطح خودکفایی در تامین مواد اولیه صنایع دارویی، نقش مهمی در اشتغالزایی پایدار در مناطق روستایی استان نیز ایفا خواهد کرد.
مسعود گرگیج تصریح کرد: این طرح علاوه بر افزایش خودکفایی در تامین مواد اولیه دارویی، نقشی کلیدی در اشتغالزایی پایدار در مناطق روستایی خواهد داشت.
این استراتژی بر پایه «سازگاری با اقلیم» بنا شده است؛ گیاهانی همچون «حنا، چای ترش، گل محمدی، گلنار فارسی، رزماری، نعنا فلفلی، سپستان، اپونتیا و مارچوبه» به دلیل تحمل به خشکی، بهرهوری بالای آب و امکان کشت در اراضی حاشیهای، اکنون بهعنوان جایگزینهای اقتصادی برای باغهای آسیبدیده از تغییرات اقلیمی معرفی شدهاند.
سدِ «خامفروشی» و چشمانداز صنایع فرآوری
یکی از دغدغههای اصلی مسئولان و بهرهبرداران سازمان جهادکشاورزی، ارسال محصولات به صورت خام به سایر استانها بوده که باعث میشود ارزش افزوده واقعی نصیب تولیدکنندگان هرمزگانی نشود.
در همین راستا مدیر امور باغبانی سازمان جهادکشاورزی هرمزگان از پیگیری جدی برای جذب سرمایهگذار جهت ایجاد «بارانداز گیاهان دارویی» خبر داده است؛ این مجتمعهای فرآوری و بستهبندی، کلید طلاییِ خلق برند استانی، حل مشکل فروش خام و جهش در صادرات این محصولات است.
محمدرضا شیخزاده با اشاره به اینکه جذب سرمایهگذار برای ایجاد «بارانداز گیاهان دارویی» در استان بهصورت جدی در دست پیگیری است، گفت: ایجاد چنین مجتمعهای فرآوری و بستهبندی، نه تنها مشکل فروش خام را حل میکند، بلکه زمینه ایجاد برند استانی وتوسعه صادرات این محصولات با ارزش را نیز فراهم خواهد کرد.
شیخزاده، نبود صنایع فرآوری را مهمترین مانع توسعه بخش گیاهان دارویی در استان اعلام کرد و افزود: در حال حاضر محصول تولیدی گیاهان دارویی بیشتر به صورت خام و با قیمت پایین به سایر استانها ارسال میشود که ارزش افزوده چندانی برای استان ندارد.
وی بیان کرد: در حال حاضر سطح زیرکشت گیاهان دارویی در هرمزگان ۴۰۰ هکتار با میزان تولید حدود ۱۰ هزار تن است که پیشبینی میشود با فراهم آمدن شرایط مناسب بهویژه بهبود نسبی بارندگی، این سطح در یک برنامه پنجساله به ۸۰۰ هکتار افزایش پیدا کند.
مدیر امور باغبانی سازمان جهادکشاورزی هرمزگان اظهار کرد: «آلوئهورا، حنا، چای ترش، گل محمدی، گلنار فارسی، رزماری، نعنا فلفلی، سپستان، اپونتیا و مارچوبه» از مهمترین گیاهان دارویی در حال کشت در استان است که برنامهریزی برای توسعه کمی و کیفی کشت این محصولات در دستورکار است.
شیخزاده، مزیت اصلی این گیاهان را سازگاری با شرایط سخت اقلیمی دانست و گفت: ظرفیت تحمل به خشکی، افزایش بهرهوری آب، امکان کشت در عرصههای کوچک و حاشیه باغها از جمله نقاط قوت آنهاست که علاوه بر صرفه اقتصادی، به اشتغالزایی بهویژه برای زنان روستایی منجر شده است.
وی درخصوص راهکارهای اساسی برای رفع چالش کمآبی و شوری آب در استان، بیان کرد: استفاده از روشهای نوین آبیاری، کشت دیم در اراضی شیبدار مناطق با بارندگی بیش از ۳۰۰ میلیمتر، بهنژادی ارقام بومی سازگار، استفاده از مالچهای زیستی و توسعه کشت گیاهان هالوفیت (شورپسند) میتواند به کشت پایدار این گیاهان کمک کند.
حمایتهای فنی؛ چتر حفاظتی برای تولیدکنندگان
طاهره ملاحی مجری طرح گیاهان دارویی سازمان جهادکشاورزی هرمزگان نیز مهمترین مانع توسعه این بخش را نبود صنایع فرآوری در استان عنوان کرد که محصول تولیدی ببشتر به صورت خام و با قیمت پایین به سایر استانها ارسال میشود.
وی برگزاری دورههای آموزشی، ارائه تسهیلات برای خرید دستگاههای خشککن و گلابگیری و توزیع نهالهای یارانهای، از جمله اقدامات و بسته حمایتی جهادکشاورزی عنوان کرد که برای توانمندسازی بهرهبرداران، بهویژه زنان روستایی در دستور کار قرار گرفته است.
پیشگامان تحول؛ از «مرزنجوش» تا مزارع صادراتی «مارچوبه»
در کنار سیاست گذاریهای کلان، طرحهای پیشران و فعالیتهای نوآورانه در هرمزگان نیز نویدبخش آیندهای روشن است که می توان به کشت نشایی مرزنجوش در بندرعباس و گیاه مارچوبه در رودان اشاره کرد.
کشت نشایی مرزنجوش برای نخستین بار در بندرعباس بوده، این گیاه معطر که به «ادوکلن طبیعی» شهرت دارد، در سطح یک هکتار به صورت نشایی کشت شد. سلمان انصاری مدیر جهادکشاورزی بندرعباس، این اقدام را گامی برای معرفی محصولات با ارزش افزوده بالا و منطبق با اقلیم جنوب میداند.
«مرزنجوش گیاهی علفی و چندساله بوده که قدمت استفاده از آن به تمدنهای باستانی مصر و یونان بازمیگردد و همچنان بهعنوان یکی از گیاهان دارویی ارزشمند شناخته میشود.
این گیاه که به دلیل رایحه مطبوعش گاهی به عنوان «ادوکلن طبیعی» نیز توصیف شده، در ایران بیشتر در مناطق جنگلی شمال به صورت خودرو یافت میشود و برای رویش به هوای گرم، نور کافی و رطوبت متوسط نیاز دارد؛ برگها و سرشاخههای گلدار مرزنجوش، که حاوی اسانس، تانن و فلاونوئید هستند، به دلیل طبع گرم و خشک، در طب سنتی برای درمان اختلالاتی مانند نفخ، تنگی نفس، التیام زخمها، تقویت معده و مشکلات گوارشی و سردردهای بلغمی به کار میروند.»
سید محمود سجادی کشاورز فعال و نمونه روستای فاریاب رودان در شرق هرمزگان نیز، با ایجاد مزرعه ۷ هکتاری مارچوبه ثابت کرد که با دانش فنی و بدون وابستگی دولتی میتوان در سختترین شرایط اقلیمی به سودآوری رسید.
وی گفت: گیاه مارچوبه در برابر شوری آب و خاک و کاهش نیاز به سموم مقاوم بوده و از آغاز کشت، هیچ سمپاشی انجام نشده و محصول بهصورت کاملا سالم و صادراتی به کشورهای حوزه خلیج فارس عرضه میشود.
مزارع متراکم مارچوبه در روستای فاریاب بزرگترین الگوی موفق در جنوب شرق کشور است؛ این پروژه که با بهرهگیری از دانش بومی و همکاری شرکتهای دانشبنیان (جهت کنترل خواب گیاه) اجرا شده، نشان داده است که چگونه میتوان با مصرف آب کمتر و بدون سمپاشی، محصولی صادراتی با طول عمر برداشت ۱۵ سال تولید کرد.
«کشت مارچوبه از فروردین آغاز و تا شهریور ادامه دارد و برداشت آن نیز در شهریور انجام خواهد شد. مارچوبه گیاهی مغذی که از ۲ هزار سال پیش برای تزئین و داروسازی از آن استفاده میشد و منشا این گیاه آفریقا و مدیترانه شرقی است.
گیاه مارچوبه سرشار از منیزیم، نیاسین، فسفر، پتاسیم، ریبوفلاوین، سلنیوم، تیامین، روی و فیبر است. این گیاه ادرارآور و دارای خواص زیادی است، خوردن آن دید چشم را تقویت میکند، ضعف مثانه را برطرف کرده و برای تقویت قلب مفید است. مارچوبه همچنین ملین است و یبوست را برطرف میکند و تب بری قوی است.
این گیاه به علت داشتن کلروفیل خون ساز است و کسانی که کم خون هستند باید از آن استفاده کنند و به ساختن گلبولهای قرمز خون نیز کمک میکند.»
ساماندهی و حمایتهای فنی برای توسعه کشت گیاهان دارویی
برای عبور از چالشهای کمآبی و شوری، سازمان جهادکشاورزی هرمزگان استراتژیهای چندگانهای را در دستور کار دارد که میتوان به تشکیل اتحادیه صنف گیاهان دارویی جهت یکپارچهسازی تولیدکنندگان، توسعه کشت گیاهان هالوفیت (شورپسند)، بهرهگیری از مالچهای زیستی و روشهای نوین آبیاری، برگزاری دورههای آموزشی، توزیع نهال یارانهای و ارائه تسهیلات برای خرید دستگاههای خشککن و گلابگیری و هدفگذاری تسهیلات بانکی براساس الگوی کشت منطبق با ظرفیتهای اقلیمی اشاره کرد.
هرمزگان در آستانه شکوفایی اقتصاد سبز
صنعت گیاهان دارویی در هرمزگان اکنون از یک فعالیت کشاورزی ساده به ابزاری قدرتمند برای تابآوری در برابر تغییرات اقلیمی تبدیل شده است. این استان با دارا بودن ۲۵۰ هزار هکتار رویشگاه طبیعی و غنای گونهای بینظیر، پتانسیل آن را دارد که با عبور از خامفروشی و تقویت صنایع تبدیلی، به قطب اصلی تأمین مواد اولیه صنایع دارویی، آرایشی و بهداشتی در منطقه تبدیل شود.
گونههایی نظیر آویشن، آنغوزه، کلپوره، لگجی، آلوئهورا، حنا، چای ترش، گل محمدی، رزماری، نعنا فلفلی، سپستان، اپونتیا و مارچوبه، نه تنها بخشی از فرهنگ و طب سنتی مردم منطقه هستند، بلکه اکنون بهعنوان جایگزینهای اقتصادی برای باغهای آسیبدیده، جایگاه ویژهای یافتهاند.
امروز «طلای سبز» در دل کویر هرمزگان جوانه زده است؛ مشروط بر آنکه زنجیره تولید، فرآوری و صادرات با حمایت هوشمندانه بخش خصوصی و دولتی تکمیل شود تا شکوه این ثروت ملی، بیش از پیش در سفره مرزنشینان جنوب نمایان گردد.
منبع:ایرنا
