در استان بوشهر هرساله از اواخر اردیبهشت ماه ثمر نخل ۴۵ تا ۵۵ روز پس از مرحله گرده افشانی و بودادن که کمی دانههای میوه بزرگ شده و در اصطلاح محلی به آن ” پَهَک ” میگویند، پیرایش خوشهها (تنک سازی خوشهها) و بریدن و آراستن شاخ و برگهای خشکیده و اضافه و دیگر ضایعات از درختان آغاز میشود و تا پایان خردادماه ادامه دارد.
در اصطلاح محلی بوشهریهابه این مرحله، عملیات شو یا شی آوردن ( زیرآوردن) خوشه ( پَنگ ) هم گفته میشود و نخلداران باید خوشههای درختان را تنک سازی کنند تا هم شمار آنها متناسب با توان نخل باشد و هم برداشت محصول آسان شود.
براساس کتاب اخلاق ناصری اثر خواجه نصیرالدین طوسی درخت خرما در چند ویژگی شبیه حیوانات و نزدیکترین نبات به انسان است که از جمله آنها حرارت غریزی در وجود او بیشتر باشد و در لقاح و گشن دادن و بار گرفتن و آنکه چون سرش ببرند یا آفتی به دلش رسد یا در آب غرقه شود، خشک شود هم شبیه است به برخی از حیوانات، اما خرما را از همه عجب تر،آن است که درختی باشد که از گشن هیچ درختی دیگر جز نخل بار نمیگیرد، و این خاصیت نزدیک است به خاصیت الفت و عشق که در دیگر حیوانات و انسان است.
در اخبار نبوی (ص) آمده است، که درخت خرما را عمه نوع انسان خوانده است، آنجا که گفته است اکرموا عمتکم النخله فانها خلقت من بقیه طین آدم.
هدف از بیان شمهای از کتاب اخلاق ناصری در مورد خلقت موجودات و روایت از پیامبر گرامی اسلام (ص) در این گزارش، این است که درخت نخل نیز همانند انسانها اگرچه قوه تفکر و تعقل ندارد برای تولید محصول خوب و باکیفیت نیاز به مراقبت، تغذیه مناسب و پرورش در مراحل مختلف زیست دارد.
روزهای شلوغ نخلداران بوشهری
این روزها که هوای بهاری مناطق جنوبی کشور رو به گرمای روز افزون گذاشته، باغداران بوشهری به شدت سرگرم نخلستانهای خود هستند تا با آراستن شاخهها، پیراستن خوشهها و نوازش درختان آنها را از ضایعاتی که باعث بروز آفات در تنه آنها می شود، بزدایند.
در عملیات کِنِه زدن قسمتی از کناره شاخه نخل به منظور قرار دادن و یا تکیه دادن خوشه به آن برداشته می شود تا سقوط نکند و درواقع تکیه دادن پَنگ نخل به شاخههای اطراف تا سنگینی نکند و نشکند.
برای کنه زدن در آغاز باید خوشههای نخل را که روی شاخهها و در میان خارهای آن قرار دارد از بخش درونی تاج بیرون آرود این کار مهارت خاصی میخواهد، زیرا باغبان باید خود را از قسمتی از پروند یا پرونگ (وسیلهای برای بالا رفتن از نخل) خارج کند و با دست به سوی خوشهای که در میان خارها و شاخهها جای گرفته است حرکت کند. در این مرحله خطر سقوط فراوان است.
نخلداران با وسیلهای به نام “کِروک” که حدود یک متر طول دارد و قلابی آهنی در نوک آن نصب و در انتهای آن سوراخی تعبیه شده که طناب باریکی در آن قرار دارد، پنگ را به سوی خود میکشند و در شیاری که پیش از این در دم برگ ایجاد کرده قرار میدهد که تا زمان منتهی به برداشت خرما خوشه باید در آن بماند.
برخی از باغبانان با چرخاندن چند رُس یا شاخهای که میوه خرما به آن آویزان است، به دور شیار ایجاد شده در واقع به استواری خوشه کمک میکنند.
هرس کردن شاخ و برگهای خشکیده و ضایعات نخل هم در این عملیات انجام میشود.
آرایش خوشههای نخل لازم برای پیشگیری از آفت زدگی
به گفته کارشناس مرکز تحقیات کشاورزی و منابع طبیعی استان بوشهر، یکی از مراحل اصلی باغبانی در نخلستانها آرایش خوشه است که به منظور تنظیم نسبت خوشه به برگ، آسان سازی برداشت محصول و دور کردن ضایعات زمینه ساز بروز آفات از نخلستانها هرساله باید انجام گیرد.
حسن کازرونی افزود: در آرایش خوشهها شاخههای اضافی جدا میشود و هر اصله نخل به طور میانگین حدود ۲۰ کیلوگرم ضایعات در طول سال دارد که بیشترین آنها مربوط به زمان آرایش خوشه است.
وی اضافه کرد: محصول نخل در چهار مرحله قابل خوردن است، اولین مرحله، مرحله حبابوک یا میوه کوچک و سبز خرماست که بلافاصله پس از تلقیح تشکیل میشود که در استان بوشهر به آن پهک میگویند، پس از آن خارک، رطب و خرماست.
کازرونی ادامه داد: محصولات نخل هم کالری بالایی دارند و انرژی بخش هستند هم خواص درمانی دارند زیرا دارای آهن، انواع ویتامین، فسفر، کلسیم و دیگر مواد مورد نیاز بدن هستند.
ضرورت استفاده بیشتر از ضایعات نخل
این کارشناس با اشاره به اینکه برنامه گستردهای برای استفاده از ضایعات نخل در کشور صورت نگرفته است، اظهارکرد: چند برنامه و طرح درباره استفاده از ضایعات نخل در دستور کار قرار دارد، یکی تولید خوراک دام است که توسعه نیافت، در زمینه تولید کودهای گیاهی یا کمپوست که واحدهای کمی در استان بوشهر در این زمینه فعال هستند اما بیشترین کاربرد ضایعات نخل در تولید صنایع چوب و ام دی اف است.
کازرونی ادامه داد: به احتمال زیاد بخش خصوصی به دلیل هزینههای بالای تبدیل و فرآوری یا سایر مسائل کمتر به این سمت رو آورده اما یکی از مزیتهای سرمایهگذاری در استان بوشهر و کشور و از اولویتهای مهم است که اگر تمایل به سرمایهگذاری در این زمینه افزایش یابد از طرف دولت همکاری انجام میگیرد.
کارشناس دیگر مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی بوشهر بوشهر گفت : در عملیات پیرایش خوشهها به ازای هر ۱۰ برگ سبز خرما، یک خوشه یا یکسوم از پایین خوشه را حذف میکنند که این اقدام علاوه بر بهبود کیفیت خرما، باعث باردهی سالانه درختان نیز میشود.
عباس پیراسته افزود: آرایش و تنک کردن خوشهها به افزایش دسترسی میوه به مواد غذایی، بهبود هوادهی بین خوشهها، جلوگیری از شکستن ساقه اصلی، سهولت برداشت محصول، کاهش سال آوری (تولید کم محصول در سالهای متوالی) و در نهایت افزایش کمیت و کیفیت محصول کمک شایانی میکند.
وی ادامه داد: آرایش و نگهداری خوشهها در نخلستانها یک عملیات متداول است که در آن خوشهها از بخش درونی تاج نخل خارج شده و به سمت بیرونروی برگها هدایت میشوند، این مرحله، مهمترین گام پس از گردهافشانی در نخیلات است که حدود ۶ تا ۸ هفته پس از گردهافشانی و زمانی که میوهها به حدود یکسوم وزن اصلی خود رسیدهاند، انجام میشود.
پیراسته به خرما کاران گفتپک زمان دقیق انجام این عملیات به شرایط آبوهوایی منطقه بستگی دارد؛ هرچه هوا زودتر گرم شود، این کار نیز زودتر انجام میگیرد. در زمان حاضر، کارگران مجرب در سطح نخیلات، خوشههای نامنظم را مرتب کرده و روی برگها و دمبرگهای پایینی قرار میدهند تا از شکستن خوشهها به دلیل سنگینی جلوگیری شود.
این عملیات به طور معمول در مناطق خرماخیز استان بوشهر از اواخر اردیبهشتماه تا پایان خردادماه انجام میشود.
در استان بوشهر بیش از ۳۴ هزار هکتار نخلستان با ۶ میلیون اصله نخل وجود دارد که سالانه ۲۰۰ هزار تن محصول تولید میکنند.
منبع: ایرنا
